_Vesti
Bulevar oslobođenja – Bulevar kralja Petra I, višeporodična stambena zgrada
Izgradnja Bulevara 23. oktobra u Novom Sadu, sadašnjeg Bulevara oslobođenja započela je trajnu transformaciju grada i proces njegove posleratne modernizacije. Proces, kojim je definisana nova urbana osovina grada, dužine oko 3km, i utvrđen kurs urbanističke prakse u gotovo tridesetogodišnjem periodu, otvorio je prostor za promišljanje i građenje nove arhitekture. Gledajući dalje od arhitekture, novi bulevar predstavljao je poligon za život radničke klase, koja u 50-tim i 60-tim godinama prošlog veka postaje dominantna društvena grupa u Novom Sadu. Transformacija Novog Sada u značajni industrijski centar Jugoslavije, neminovno je nosio i promenu životnog standarda stanovništva, ali i celokupnog funkcionisanja grada. Koliko je dramatična ova promena bila, najbolje se u fizičkom smislu može sagledati u radikalnom penetriranju ose Bulevara u urbanističku matricu Novog Sada formiranoj u prvoj polovini 20 veka. Ovakav radikalan rez uspostavio je nasumičan odnos postojećih jednoporodičnih kuća i novih višeporodičnih objekata. Neke od ovakvih situacija, možemo videti i danas. Izgradnja bulevara krenula je sa njegova dva kraja, sa severa izgradnjom Glavne železničke stanice, a sa juga od Dunava. Izgradnja železničke stanice na brisanom prostoru, u tom trenutku, ubrzala je potrebu za razvijanjem uličnog fronta duž severne strane bulevara. Dok su neki drugi delovi bulevara označeni gradnjom tranzicionog perioda, ovaj deo i dalje u većini predstavlja zaokruženu urbanističku celinu.
Jedan od dominantnijih objekata u ovoj celini jeste objekat arhitekte Petra Jankova. Iako objekat samo svojom užom, zapadnom fasadom izlazi na današnji Bulevar oslobođenja, sa svojom dominantno dugačkom fasadom prema bulevaru Kralja Petra I (nekadašnja Rumenačka ulica) igra značajnu ulogu u vizuri Bulevara oslobođenja, gledajući sa južne strane. Objekat u oblikovnom smislu predstavlja oko 100 m dugačku lamelu sa 6 ulaza. Objekat je spratnosti P+7. Pravilna geometrija zgrade zadržava se uvlačenjem lođa u ravan fasade. Jedino narušavanje geometrije pravilnog paralopipeda se nalazi na severnoj fasadi objekta gde se nalaze vertikalne komunikacije izdvojene u posebnim volumenima. Na tipskim etažama formiraju se stambene jedinice od garsonjere do trosobnih stanova. Manji stanovi imaju jednostranu orijentaciju prema južnoj i severnoj strani, dok se kod većih stanova dnevne zone pojavljuju na južnoj, a noćne zone na severnoj strani objekta. U prizemlju objekta projektovani su prostor za prodavnice i druge uslužne delatnosti koje se nižu niz bulevar kralja Petra I, što je veoma retka situacija u urbanističkoj praksi ovog vremena. Zgrada je opremljena jednim putničkim liftom i stepeništem u svakom ulazu. Takođe, svaki ulaz poseduje i šaht za odlaganje smeća.
Sadašnje stanje objekata ukazuje na standardne probleme zgrada iz ovog perioda – na pojedinim stanovima izvršena je zamena originalnih drvenih prozora sa dvostrukim zastalenjem savremenim PVC prozorima, zastakljivanje balkona i lođa. Generalno stanje zajedničkih prostora objekata je dobro, zahvaljujući dobrom kvalitetu arhitektonskih i zanatskih rešenja. Objekat je u većem obimu zadržao projektovani gabarit, a primetna je potreba za termičkom i strukturalnom rekonstrukcijom fasadnog omotača.
Izvor
Tehnički arhiv grada Novog Sada
Podnosioci izveštaja
Dragana Konstantinović, Slobodan Jović, Dragana Kocić, Maja Momirov
Stambena zgrada na uglu ulica Maršala Tita i Ilije Strele
Stambena zgrada u Leskovcu na uglu ulica Bulevar Oslobođenja i Ilije Strele projektovana je 1956. godine, a završena naredne 1957. Projekat je izrađen u okviru Ateljea za urbanizam i arhitektonsko projektovanje „Generalni plan“ Beograd, a glavni arhitekta bio je Stjepan Zaležak. Nadovezuje se na zgradu Tehnološkog fakulteta, a nalazi se na centralnoj urbanističkoj osi grada. Plan osnove zgrade prostire se u dve ulice, ima oblik ćiriličnog slova „G“ sa uglom od 110 stepeni. Krak zgrade u Bulevaru Oslobođenja dužine je 58 metara i ima tri ulaza na brojevima 140/146/152. U prizemlju se nalaze prostori komercijalne namene, a spratnost stambenog dela iznad je pet spratova. Osnove prizemlja i spratova podeljene su stepenišnim traktovima na četiri celine – dve bočne sa po četiri dvokrilna prozora na svim spratovima (od toga leva celina bliža uglu ulica sadrži i jedan red uvučenih terasa, čije ograde ne iskaču od nivoa fasade; četiri od pet terasa su naknadno zastakljene i zatvorene četvorokrilnim prozorima nejednake obrade) i dve središnje sa po šest dvokrilnih prozora od kojih su po dva središnja vezana betonskim ispustom koji imitira balkon, čime se postigla dinamičnost i razbila monotonija jednoličnih redova prozora. Vertikalna podeljenost fasade postignuta je zastakljivanjem stepenišnih traktova i trima betonskim kubusnim izlazima na krovnu terasu koji se nastavljaju na stepenišne traktove. Horizontalna podeljenost još je dodatno naglašena plitkim betonskim trakama između spratova.
Dužina kraka zgrade u ulici Ilije Strele iznosi 30 metara i ima dva ulaza na brojevima 2/4. U prizemnom delu ovog krila nalaze se stanovi. Vertikalna i horizontalna podela fasade ista je i na ovom kraku zgrade, s tim da je jedan središnji deo sa po šest prozora i balkonskim betonskim ispustima oivičen sa dva stepenišna trakta u čijem su prizemlju ulazi u zgradu i dva bočna segmenta sa po tri dvokrilna prozora.
Prema primedbama Komisije za reviziju projekta trebalo je napraviti bolje veze između skloništa, ili ih čak objediniti, što nije urađeno, kao ni predviđeni pomoćni izlaz. Primedbe su se odnosile i na veličinu i broj sušara, jedna je naknadno dodata s kraja krila u ulici Bulevar Oslobođenja. Obrada fasade se u crtežu razlikuje od realizacije.
Izvori
Istorijski arhiv Leskovaca, GNO. LESKOVAC. FASCIKLA br. 1/146. GODINA 1957.
Podnosilac izveštaja
Jana Gligorijević, istoričar umetnosti
Dedinje II/2
Dedinje II/2 predstavlja deo programa urbane obnove koncipiranog u sklopu Detaljnog urbanističkog plana za zonu Dedinje II/2 1976. godine. Stambeni projekat Dedinje II/2 jeste fragmentisani urbanistički projekat koji sadrži četiri stambene grupacije na blisko pozicioniranim lokacijama. Autor ovog projekta bio je arhitekt Zoran Župnjevac ispred kompanije Energoprojekt. Sve četiri grupacije su skoro simultano projektovane u rasponu od 3 godine (od 1979 do 1982) i izvedene do 1986. godine. Četiri stambene grupacije su sledeće: Stambeni niz u Jezdićevoj ulici, dvojna zgrada višeporodičnog stanovanja u Maglajskoj ulici, dvojne porodične kuće grupisane u skupove od po četiri u Ružićevoj ulici, i stabmeni blok višeporodičnog stanovanja koji se sastoji od meandra manjih gustina i stambenog niza jednoporodičnih kuća u ulici Koste Racina. Sve navedene stambene grupacije su građene kao stanovanje visokog standarda u skladu sa prvilnikom Uslovi i tehnički normativi za projektovanje stambenih zgrada i stanova iz 1973. godine. Investitor je bio Grad Beograd i Komanda odbrane Beograd 2. Stanovi nisu bili namenjeni za tržište već su budući stanari bili uživaoci prava na korišćenje.
Konstruktivni sklop svih stambenih grupacija je armirano-betonski masivni ili skeletni, dok je završna obrada fasade u sva četiri slučaja fasadna cigla. Projektovanjem parkovskih površina, igrališta, platoa i mesta za odmor u sklopu stambenih blokova, stvoren je kolektivni identitet prostora u skladu sa principima i preporukama Detaljnog urbanističkog plana. Sa druge strane, arhitekt je upotrebom razuđenih volumena objekata, nepravilnim pozicioniranjem terasa, lođa i balkona težio simulaciji individualnih prostora. Visoki standard stanovanja je takođe bio naglašen primenom materijala u eksterijeru; fasadna cigla, staklene pregrade kao i raznobojna bravarija dodatno su isticali individualnost stana, ali i stambenog objekta u odnosu na grupaciju i naselje.
U današnjem kontekstu težnja korisnika za individualnim prostorima stanovanja je dodatno realizovana putem ograđivanja delova otvorenog bloka čime su stvorena privatna dvorišta (u slučaju Jezdićeve i Ružićeve ulice). U procesu restitucije zemljišta, parkovski prostori su takođe doživeli prostornu rekonfiguraciju – naime, jedan zajednički park između Maglajske i Ružićeve ulice je skoro u potpunsti privatizovan i na njegovom mestu je izgrađen novi stambeni niz. Pored promena urbanističkog plana, većina objekata bila je predmet individualnih intervencija korisnika. Ekstenzije stambenih jedinica van postojećih gabarita, zatvaranje lođa i terasa, kao i adicija elemenata eksterijera objekata poput nadstreha i stepeništa su relativno česta pojava u svim stambenim grupacijama. Većina individualnih intervencija je realizovana u duhu projektovane arhitekture, te primenjeni materijali ne odudaraju od zatečenih,čineći navedene alteracije manje primetnim.
LITERATURA
Dukanac, Dalia and Ljiljana Blagojević, “Spaces of transition: testing high standard housing in late-socialist Belgrade.“ Planning Perspectives, (2019). doi.10.1080/02665433.2019.1650665.
Bogunović, Uglješa. “Niz individualnih stambenih zgrada na Topčideru”, Moja kuća, vol. 3, no. 12, (1983): 6-9.
ARHIVSKA DOKUMENTACIJA
Detaljni urbanistički plan zone Dedinja II/2 – kompleksa između ulica: Neznanog unaka, nove trase Veljka Lukića – Kurjaka, nove trase Banjičkog venca, dela nove trase Ljutice Bogdana, Milutina Ivkovića, i Bulevara Oktobarske revolucije, Beograd: Zavod za planiranje razvoja grada Bograda, 1976.
Detaljni urbanistički plan zone Dedinje II/2 – Izmena, Beograd: Zavod za planiranje razvoja grada Bograda, 1982.
Predlog regulacionog plana opštine Savski venac: Dopuna tehničkog izveštaja, Beograd: Urbanistički zavod grada Beograda, 1962.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Jezdićevoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1980/1981.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Maglajskoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1980/1982/1983.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog bloka u Ulici Mirka Tomića – grupacija D, Beograd, opština Savski venac, 1981/1982.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Ružićevoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1981/1982.
Regulacioni plan opštine Savski venac: Obrazloženje, tehnički izveštaj, Beograd: Urbanistički zavod grada Beograda, 1961.
Podnosilac izveštaja
Dalia Dukanac, M. Arch.
