_Vesti
Naselje Prozivka
Za razumevanje ovog naselja ključno je razumeti ga kao deo šire urbanističke celine. 1974. godine kada je izrađen Detaljni urbanistički plan za deo IV i IX mesne zajednice u Subotici, na umu autora sve vreme bila je ideja velikog bulevara koji je trebao da seče grad na pola i poveže dva naselja na severu i jugu: Radijalac i Prozivku. Dva naselja sa parkovima u pozadini odgovarala su urbanističkom konceptu postavljenom još 1910. godine kada se nalaze prvi zapisi i planovi o radijalnom putu, po kojem Radijalac i dobija ime, a 1930. gradski inženjer Kosta Petrović planira spajanje ovih naselja i naglašava: “Ovo je prirodna linija razvića grada i osim toga što bi novim redom palata bio obdaren grad, centar grada bi se približio šumi, koja leži na preiferiji grada”.
Međutim, prava uloga ovog plana nikada nije bila da se isplanira naselje od nule već da uskladi tri parcijalna rešenja detaljno urbanističkih planova od strane istog zavoda koja mu prethode. Objašnjenje iza ovog nelinearnog procesa planiranja za sada ostaje nerazjašnjeno, ali iz plana se jasno čita tendencija autora da bez obzira na uslove dovedu novoplanirani kompleks u ravan sa modernističkim urbanističkim tendencijama sa početka 20. veka.
Stambeni objekti na prozivci simetrično su obostrano postavljeni u odnosu na pomenutu osovinu – „sastavni deo tog zelenog krvotoka“ kako se navodi u planu. U centru je parkovski rekreativni prostor ali i spomen aleja koja se u planu izdvaja kao zasebna celina za dalju razradu. U centru naselja postavljen je 1977. godine spomenik „Snop“ ili „Prozivka“, kako ga narod zove, čiji je autor vajar Oto Logo. Skulptura, stilizovani snop žita, posvećen je borcima 8. Vojvođanske udarne brigade stradalim u završnim borbama za oslobođenje zemlje u Drugom svetskom ratu. Nije jasno odakle tačno potiče naziv „Prozivka“ koji je poneo i spomenik i naselje za njim, ali spekuliše se da je to mesto gde su civili prozivani i streljani za vreme rata.
Na močvarnom tlu pod današnjom Prozivkom postojalo je 436 kuća, od kojih samo 43 od čvrstog materijala, u kojima je stanovalo 2226 ljudi. U planu iz 74te se navodi da je rušenje ovog građevinskog fonda koji mahom potiče iz perioda pre Prvog svetskog rata opravdano sa ekonomskog, estetskog i funkcijalnog aspekta. Za novo naselje planirano je 3927 stanova u kojima treba da živi 12000 stanovnika. Spratnost se kretala od P+4 za lamele do P+11 za kule. Viši objekti su uglavnom raspoređeni ka perifernim delovima naselja kako se ne bi remetila vizura iz centra „Prozivke i kako bi sa tog mesta perspektivu prema gradu, zatvorio toranj Doma kulture, cimbol grada Subotice.“
Izgradnja postepeno staje devedesetih. Spomen aleja oko 2000te napokon dobija odgovarajuće pejzažno rešenje čime je napokon stavljena tačka na zapostavljenu travnatu zelenu povšinu u kojoj se spomenik, jedini toponim, jedva nazirao. Sa druge strane, većina javnih sadržaja koja je planirana i dalje nije izgrađena poput doma zdravlja. Prozivku nagrizaju nadogradnje i neprimerena novogradnja na nedovršenom delu „zelenog pojasa“ između Prozivke i centra. Novi objekti sužavaju šetalište i umesto modernističkih plivajućih masa u zelenilu vraćaju se principu zatvorenog bloka. Prozivka i dalje nije stigla do centra.
Izvori:
Dejan Mrkić. (2012). Radijalac – Aleja Maršala Tita, Eks Panonia, 15-16, 25-27 .
Sabo Žombor. (2002). Stepski grad. Subotica: Kentaur d.o.o
Istorijski arhov Subotica, F: 47, I, 2/1930. godina.
Istorijski arhov Subotica, F: 138 , bb. / 1959. Godina.
Subotica na starim kartama i mapama, (Subotica, IASu, 2011. )
Direktivni urbanistički plan 1952. Bb.
Jožef Čipa, Detaljni urbanistički plan za deo IV i IX mesne zajednice u Subotici, 1974. Zavod za urbanizam i geodeziju Subotica, Subotica
Podnosilac izveštaja: Dezire Tilinger, M.Arh.
NOVO NASELjE
Novo naselje počinje da se gradi 1977. godine, kao reon „sistemske organizacije stanovanja“, čija je izgradnja i planirana u periodu 1973-1983, zajedno uz realizaciju naselja Mišeluk, na desnoj obali Dunava. U tom trenutku, postoji značajno graditeljsko iskustvo višeporodične stambene izgradnje na području novosadskih Limana, koje je primenjeno i na ovom području.
Prve zgrade na Novom Naselju grade se u Ulici Bate Brkića i to na brojevima od 18-26, spratnosti P+8, sa dopunskim sadržajima u prizemlju, nakon kojih slede objekti duž današnjeg Bulevara Jovana Dučića (nekadašnja ulica Bačkopalanačkog odreda), i to sedam kula osmospratnica, između kojih će se kasnije graditi zajednički sadržaji naselja. Prve zgrade useljene su već u novembru 1978.godine. Na izgradnji Novog naselja nagažovan je veliki broj novosadskih arhitekata (Dušan Krstić, Slobodan Kuzmanović, Milorad Milidragović, Mile Popov, Duško Radovanović, Miroje Maraš, Blagoje Reba, i drugi).
Tri stambene kule na Novom Naselju arh. Milorada Milidragovića (1938–1999) građene su u periodu 1979–1982. godine, sa po 13 spratova (P+13+2etaže u krovnoj mansardi). Ove kule markiraju raskrsnicu bulevara Bate Brkića i Bulevara Jovana Dučića, čineći glavni reper za prilaz naselju iz pravca Veternika. Kao i ostali objekti kolektivnog stanovanja iz datog perioda, karakteriše ih razvoj tipske etaže, koja ima više struktura stanova – od jednosobnog, do trosobnog, sa tipiziranim kupatilima. Skeletni sistem omogućava jednostavnu organizaciju plana, kao i relativno jednostavne izmene u savremenom sistemu života. Opremanje zgrade u pogledu zajedničkih prostorija ukazuje na visok standard višeporodičnog stanovanja koji je posebno karakterističan upravo za stanovanje na Novom naselju Novog Sada. Etaže karakteristične krovne strukture – svojevrsne mansarde – posvećene su zajedničkim prostorijama stanara. Zgrada je opremljena jednim putničkim i jednim teretnim liftom, glavnim holskim i protivpožarnim stepeništem.
Sadašnje stanje objekata ukazuje na standardne probleme zgrada iz ovog perioda – na pojedinim stanovima izvršena je zamena originalnih drvenih prozora sa dvostrukim zastalenjem savremenim PVC prozorima, zastakljivanje balkona i lođa, izrada spoljašnjeg termičkog sloja sa kontaktnom fasadom n apojedinim delovima. Generalno stanje zajedničkih prostora objekata je dobro, zahvaljujući dobrom kvalitetu arhitektonskih i zanatskih rešenja.
Izvori
- Tehnički arhiv grada Novog Sada
- Vladimir Mitrović, Arhitektura Milorada Milidragovića, život posvećen arhitekturi, Društvo arhitekata Novog Sada, Novi Sad, 2007.
- https://www.youtube.com/channel/UCoPeGOi59GVr-u6rOb2xwwQ
(Kako se gradilo Novo naselje, deo 1-3, Arhiva RTV, na Novo kulturno naselje, youtube channel)
Podnosioci izveštaja
Dragana Konstantinović, Slobodan Jović, Dragana Kocić, Maja Momirov
Liman 3, tri stambene kule
Početak urbanizacije, šezdesetih godina dvadesetog veka, donosi Novom Sadu prve solitere – tornjeve, koje građani identifikuju kao kule. Kule na Limanu 3 su stambeni objekti, koji su nastali 1973. godine. Građene su po projektu arhitekata B. Vučkovića i S. Komadine, koji su bili deo beogradskog projektnog biroa „Arkon“. Pozicionirane su na uglu Bulevara cara Lazara i Balzakove ulice. Sa spratnom visinom P+17 dominantne su zgrade na Bulevaru cara Lazara, projektovane kao reperi, ne samo Limana već čitavog grada. Jedna od poslednjih etapa usmerene stambene izgradnje na novim naseljima Liman 1-4, simbolično je označena podizanjem jednih od najviših stambenih građevina u Novom Sadu.
Kule su građene u mešovitom sistemu. Osnova je tipska i projektovana tako da centralnu poziciju zauzimaju komunikacije, dok su stanovi projektovani oko stepeništa. Dve varijacije stanova, sa prostranim sobama i lođama, čija pozicija formira nešto slobodnije razrađenu fasadu inače stroge forme zgrade, ove kule stavlja u red arhitektonski uspešnih rešenja objekata ovog tipa u Novom Sadu. Planovi stanova, definisani po kvalitetnim i normiranim standardima, pokazatelj su pažljivo osmišljavanog prostora za život. Ove tri višespratnice rađene su kao tipski projekat, sa po 68 stanova, sa sličnom tipologijom stanova, isti konstruktivni sistem i materijalizacija. Njihova pozicija u bloku omogućila je podjednako osunčanje svih zgrada i ujedno stvorila još jedan prostorni kvalitet bloka. Netipično postavljanje zgrada, koje nisu uz samu liniju ulice, omogućilo je kreiranje većih slobodnih površina i parking prostora. Problem sa kojim su se susretali stanovnici višespratnica, tih godina, u blokovskim naseljima je unificiranost i nemogućnost identifikacije zgrada. Kule na Limanu nisu imale takav problem, jer se u urbanom jezgru Bulevara cara Lazara izdvajaju svojom visinom i prepoznatljivom formom.
Izvori
Tehnički arhiv Grada Novog Sada
Podnosioci izveštaja
Dragana Konstantinović, Slobodan Jović, Dragana Kocić, Maja Momirov
Bulevar oslobođenja – Bulevar kralja Petra I, višeporodična stambena zgrada
Izgradnja Bulevara 23. oktobra u Novom Sadu, sadašnjeg Bulevara oslobođenja započela je trajnu transformaciju grada i proces njegove posleratne modernizacije. Proces, kojim je definisana nova urbana osovina grada, dužine oko 3km, i utvrđen kurs urbanističke prakse u gotovo tridesetogodišnjem periodu, otvorio je prostor za promišljanje i građenje nove arhitekture. Gledajući dalje od arhitekture, novi bulevar predstavljao je poligon za život radničke klase, koja u 50-tim i 60-tim godinama prošlog veka postaje dominantna društvena grupa u Novom Sadu. Transformacija Novog Sada u značajni industrijski centar Jugoslavije, neminovno je nosio i promenu životnog standarda stanovništva, ali i celokupnog funkcionisanja grada. Koliko je dramatična ova promena bila, najbolje se u fizičkom smislu može sagledati u radikalnom penetriranju ose Bulevara u urbanističku matricu Novog Sada formiranoj u prvoj polovini 20 veka. Ovakav radikalan rez uspostavio je nasumičan odnos postojećih jednoporodičnih kuća i novih višeporodičnih objekata. Neke od ovakvih situacija, možemo videti i danas. Izgradnja bulevara krenula je sa njegova dva kraja, sa severa izgradnjom Glavne železničke stanice, a sa juga od Dunava. Izgradnja železničke stanice na brisanom prostoru, u tom trenutku, ubrzala je potrebu za razvijanjem uličnog fronta duž severne strane bulevara. Dok su neki drugi delovi bulevara označeni gradnjom tranzicionog perioda, ovaj deo i dalje u većini predstavlja zaokruženu urbanističku celinu.
Jedan od dominantnijih objekata u ovoj celini jeste objekat arhitekte Petra Jankova. Iako objekat samo svojom užom, zapadnom fasadom izlazi na današnji Bulevar oslobođenja, sa svojom dominantno dugačkom fasadom prema bulevaru Kralja Petra I (nekadašnja Rumenačka ulica) igra značajnu ulogu u vizuri Bulevara oslobođenja, gledajući sa južne strane. Objekat u oblikovnom smislu predstavlja oko 100 m dugačku lamelu sa 6 ulaza. Objekat je spratnosti P+7. Pravilna geometrija zgrade zadržava se uvlačenjem lođa u ravan fasade. Jedino narušavanje geometrije pravilnog paralopipeda se nalazi na severnoj fasadi objekta gde se nalaze vertikalne komunikacije izdvojene u posebnim volumenima. Na tipskim etažama formiraju se stambene jedinice od garsonjere do trosobnih stanova. Manji stanovi imaju jednostranu orijentaciju prema južnoj i severnoj strani, dok se kod većih stanova dnevne zone pojavljuju na južnoj, a noćne zone na severnoj strani objekta. U prizemlju objekta projektovani su prostor za prodavnice i druge uslužne delatnosti koje se nižu niz bulevar kralja Petra I, što je veoma retka situacija u urbanističkoj praksi ovog vremena. Zgrada je opremljena jednim putničkim liftom i stepeništem u svakom ulazu. Takođe, svaki ulaz poseduje i šaht za odlaganje smeća.
Sadašnje stanje objekata ukazuje na standardne probleme zgrada iz ovog perioda – na pojedinim stanovima izvršena je zamena originalnih drvenih prozora sa dvostrukim zastalenjem savremenim PVC prozorima, zastakljivanje balkona i lođa. Generalno stanje zajedničkih prostora objekata je dobro, zahvaljujući dobrom kvalitetu arhitektonskih i zanatskih rešenja. Objekat je u većem obimu zadržao projektovani gabarit, a primetna je potreba za termičkom i strukturalnom rekonstrukcijom fasadnog omotača.
Izvor
Tehnički arhiv grada Novog Sada
Podnosioci izveštaja
Dragana Konstantinović, Slobodan Jović, Dragana Kocić, Maja Momirov
