_Vesti

Stambeno naselje Trkalište

Na prostoru stambenog naselja Trkalište ranije je bilo trkalište za konje, odnosno hipodrom. Širenjem grada, ovaj prostor opredeljen je za stanovanje, a hipodrom je 1964. izmešten na drugu lokaciju, nešto dalje od centra grada. Izrada Detaljnog urbanističkog plana stambene zajednice „Trkalište“ poverena je Zavodu za ekonomsko i prostorno projektovanje iz Šapca 1977. godine od strane Stručne službe SIZ-a za stanovanje i SIZ-a za upravljanje građevinskim zemljištem i izgradnju komunalnih objekata Šabac. Raniji urbanistički projekat ovog kompleksa izradio je Zavod za racionalizaciju gradnje iz Beograda 1971. godine, i isti je usvojila Skuština opštine Šabac. Ali kako je od vremena izrade projekta prošlo 6 godina, a on nije realizovan, Izvršni savet SO Šabac doneo je zaključak da treba izvšiti reviziju postojećeg urbanističkog projekta. U međuvremenu je započeta gradnja objekta T1, koji sa objektom T2 čini ¼ od ukupno 1.500 planiranih stanova. Sem stambenih objekata, planirani su i prateći objekti koji su potrebni za ovakvo naselje i za šire gravitaciono područje. Planirano je da se ovim planom usmeri stambena politika grada, pre svega, zadovoljenjem potreba za određenim strukturama stanova, poboljšanjem standarda stanovanja, uslova i organizacije života. Jedan od velikih ciljeva započetih ovim planom je i pitanje sistema toplifikacije grada kako bi se, kako je tada planirano, jednog dana sasvim ukinule samostalne kotlarnice u gradu.

Osnovni sadržaji naselja su utvrđeni sa ciljem da se upostave sve funkcije za zadovoljenje potreba stanara, odnosno da se pored stanovanja i saobraćaja obezbede potrebe snabdevanja, kulture, socijalne, obrazovne, društveno-političke i druge potrebe. Planirane centralne funkcije obuhvatale su: društveno-kulturno-komercijalni centar naselja, socijalne ustanove (jaslice i vrtić), obrazovanje (osmogodišnja škola), prostore za rekreaciju (park i sportska igrališta) i u manjem obimu poslovni prostor od šireg gradskog značaja.

Objekti su organizovani u 10 arhitektonsko kompozicionih celina (T1-T10) raspoređenih po obodu naselja. Celine su sastavljene iz jedinica – lamela koje su nazavisne, ali povezane tako da čine jedinstvenu arhitektonsku kompoziciju. Ovakva organizacija omogućava nesmetan pristup i pogled ka centralnom parkovskom delu, planiranom trgu i centru mesne zajednice. Objekti se u okviru kompozicionih celina smiču i u vertikalnom i u horizontalnom planu, te stvaraju utisak pokrenutosti u prostoru, ali na taj način i formiraju mikro-ambijente, poluatrijumske prostore namenjene komunikaciji stanovnika.

Budući da se završetak izgradnje naselja poklopio sa raspadom SFRJ, pojedini ciljevi plana iz 1977. nisu ostvareni. Ti, neostvareni ciljevi uglavom se odnose na planirane centralne funkcije. Stambeno naselje Trkalište jeste izgrađeno, uglavnom  u skladu sa kompozicionim celinama zadatim pomenutim planom, ali Trkalište nije postalo samodovoljno naselje, niti centar mesne zajednice sa širim gravitacionim sklonostima. Izmenama plana koje su usledile devedesetih godina XX veka, prostor planiran za centralne funkcije naselja, postaje blok jednoporodičnih stambeno-poslovnih zgrada neokolonijalnog stila. I pored ovoga, zbog blizine centra grada, ali i velikih zelenih površina namenjenih rekreaciji, Trkalište ostaje atraktivna stambena zona u okvirima Šapca.

 

Izvori

  1. Detaljni urbanistički plan stambenog naselja Trkalište, Šabac, 1977.
  2. Urbanizam Šapca (Jevtić), godišnjak Istorijskog arhiva u Šapcu
  3. Arhiva Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu
  4. Arhiva lokalnog glasila „Glas podrinja“

 

Podnosilac izveštaja

Marko Gavrilović, M.Arh.

 

Stambeno naselje Benska bara

Prve posleratne godine u Šapcu, kao i u celoj Jugoslaviji, obeležene su velikim poletom i entuzijazmom u izgradnji i obnovi. Nosilac razvoja modernog Šapca je sve razvijenija i snažnija hemijska industrija, fabrika „Zorka“. Sedamdesetih godina XX veka, Šabac doživljava do tada neviđeni procvat. Preduzima se nekoliko kapitalnih poduhvata koji sasvim menjaju izgled grada. Na nekadašnjoj Benskoj bari, močvarnom tlu, na kom su se vekovima gnezdile ptice, a zapravo samo nekoliko stotina metara od centra grada, niče novo stambeno naselje, hotel „Sloboda“, obdanište i drugi prateći objekti novog naselja. Generalnim Planom iz 1964. koji su radili čuveni jugoslovenski arhitekti, Slobodan Janjić i Uglješa Bogunović, koncepcijski je osmišljeno i planirano novo moderno naselje kolektivnog stanovanja na ovom prostoru, zasnovano na principima funkcionalnog grada koje je postavio Le Corbusier, kroz 95 tačaka Atinske povelje (1943).

Na prostoru Benske bare rađena su opsežna arheološka istraživanja u periodu od 1967 do 1970. Pronađeni su predmeti od neprocenjive vrednosti iz perioda vinčanske kulture, smatra se da je jedno od prvih formiranih naselja u Posavini bilo na ovom lokalitetu. Pored neolitskog doba, nađeni ostaci iz gvozdenog doba i iz srednjeg veka. Zbog značaja materijala koji je ovom prilikom nađen, prostor je stavljen pod zaštitu kao spomenik kulture 1967. Osim toga, prostor Benske bare značajan je i kao mesto stratišta u Drugom svetskom ratu, na kome su okupatori streljali veliki broj rodoljuba zbog otpora koji im je na prostoru grada ukazan na samom početku okupacije. Ali već 1970. ukazala se potreba da se na tom mestu podigne stambeno naselje, a zaštita ovog prostora je ukinuta.

Urbanistička kompozicija postavljena je na početku okvirno, a kasnije se svaki blok detaljno projektovao i uređivao. Iako u definisanju karakterističnih zona dominiraju prostorno morfološki kriterijumi, pokazalo se da se u mnogome ovakva podela poklapa i sa dominantnim funkcijama prostora, gde je prikazan odnos javnih prostora i karekterističnih funkcija.

U okviru otvorenih blokova nalaze se neizgrađene, najčešće uređene otvorne zelene i popločane površine. Neizgrađene javne površine u otvorenim blokovima čine: travnjaci i ozelenjeni delovi, drvoredi, dečija igrališta, parkinzi i slično. Iako prvenstveno služe okolnim stanovnicima, javni prostori u otvorenim blokovima omogućavaju odmor i rekreaciju i stanovnicima okolnih, kompaktnih blokova.

Celine u naselju Benska bara u saglasnosti su sa fazama izgradnje samog naselja. To su: Blok B, B1, E1,E2, E3, G, G1, H, F1, D1, D2, D3, Blok 80-90. Svaki od ovih blokova su jedinstveni prostori sa specifičnim mikrocelinama na javnim površinama. Površina naselja iznosi 13,91ha.

Osnovna ideja simetrije po centralnoj osi od pozorišta do železničke stanice, doprinela je formiranju likovnog identiteta i fizionomije ovog prostora. Ta ideja nije u potpunosti realizovana. Period urbanističkog idealizma je prekinut raspadom SFRJ, blokovi građeni kasnih osamdesetih i devedesetih se znatno likovno i koncepcijski razlikuju od ostalog dela naselja. Tako smo svedoci postepene destrukcije funkcionalnog naselja, čiji se nedostaci ne ispravljaju već se nadograđuju tkz. investitorskim urbanizmom. 2014. godine JUP “Plan” izradio je po nalogu Gradske uprave Grada Šapca Projekat revitalizacije stambenog naselja Benska bara, sa ciljem dobijanja arhitektonsko-urbanističkog rešenja koje će predstavljati osnov za sukcesivnu obnovu i revitalizaciju naselja, a sa posebnim akcentom na tretiranje javnih površina i prostora. Realizacija ovog projekta pokrenuta je revitalizacijom fasada objekata, a krajem 2019. godine pristupilo se uređenju saobraćajnica i javnih površina.

 

Izvori

  1. Savatić, A. (2014), Projekat revitalizacije stambenog naselja Benska bara, Šabac;
  2. Stojić, M. i Cerović, M. (2011), Arheološka građa Srbije, Beograd;
  3. Manošek, V. (2007). Holokaust u Srbiji, Beograd;
  4. Urbanizam Šapca (Jevtić), godišnjak Istorijskog arhiva u Šapcu;
  5. Arhiva Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu;
  6. Arhiva lokalnog glasila „Glas podrinja“, za period 1968-1980.

 

Podnosilac izveštaja

Marko Gavrilović, M.Arh.

Cerak Vinogradi

Naselje Cerak vinogradi sagrađeno je na prostoru ukupne površine 78,20ha (92,20ha sa rekreativnim zonama). Ukupna površina izgrađenog stambenog prostora je 275.758,00m2 (neto). U naselju se nalazi 67 objekata (171 ulaz). Izgrađeno je 3650 stanova za oko 15000 (inicijalno 13600) stanovnika, gustina stanovanja je 174 stanovnika po hektaru. Naselje je izgrađeno u dve faze, Cerak 1 i 2.  Naselje se nalazi se na jugozapadnoj padini šumadijskog pobrđa nagnutoj prema Železniku i okrenutoj prema dolinama Save i Rakovičke reke, na oko 10 km od centra Beograda. Naziv je nastao po Cerovoj šumi koja je nekada rasla na ovoj padini, a koja je vremenom iskrčena i pretvorena u pašnjake i vinograde.

Cerak 1 obuhvata: Severno, Južno i Istočno susedstvo. Oni su povezani velikim centralno pozicioniranim naseljskim parkom sa stablima cerove šume. Naselje ima jasno postavljen stambeni deo i centar sa objektima komplementarnim stanovanju. Izgrađena je osnovna škola, dve predškolske ustanove, vojnomedicinski centar i mala pijaca. Planirana je još jedna predškolska ustanova, gimnazija, polivalentni centar, koji nisu izgrađeni. Prostorna organizacija centra mesne zajednice zasnovana je na linearnoj postavci objekata javne namene. Njihov potez upravan je na pravce pružanja pešačkih ulica. Stambeni objekti su četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i svojom pozicijom formiraju manje ambijente sa uličnim mobilijarom i zelenilom. Sačinjene su od tri tipa stepenišnih lamela segmenata sa tipizovanim elementima montažne konstrukcije, materijala i opreme. Cerak 2 čini Zapadno susedstvo koje je prostorno, funkcionalno i oblikovno povezano sa Cerakom 1 kao matičnim delom naselja. Nalazi se na nižim visinskim kotama iste padine kao i Cerak 1 i prostire se do Ibarske magistrale. Projektna dokumentacija za Cerak 1 rađena je u periodu od 1978. do 1980. godine, građenje je trajalo od 1978. do 1985. godine. Prvi stanovi su useljeni 1981. godine.

Projekat za Cerak 2 je predvideo trojnu namenu lokacije, ali ona nije realizivana do kraja: stambenu, sportsko-rekreativnu i obrazovnu. Izvedena je samo stambena zona. Objekti su identični kao i u ostalim susedstvima i raspoređeni u dve ulice – Vinogradski venac i Cerski venac. Spratnost stambenih zgrada je četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i dva desetoetažna (p+9) objekta postavljena na padini kraka Ulice vinogradski venac. Na primeru Ceraka 2, teren je uslovio i omogućio da se Ulica vinogradski venac lučno postavi po obodu prirodnog amfiteatra (vrtače) i tako formira ambijent stambenog amfiteatra. U tom polukružnom prostoru idejno rešenje je predvidelo formiranje malog veštačkog jezera, pa su objekti orijentisani ka njemu kao centralnom motivu. Centralni sadržaji Ceraka 2 je raspoređen u prizemljima nižih trospratnih zgrada koja su projektovana kao „galerije“ okrenute prema amfiteatru. Na to ukazuju brojni sadržaji smešteni u prizemljima zgrada  (zanati, ugostiteljstvo i trgovina, kao i ateljei umetnika). Iako jezero nije formirano, površina amfitetra je zatravljena i blago pošumljena. Cerak 2 je projektovan u periodu od 1980. do 1983. godine, a građen od 1983. do 1985. godine.

Naselje je zašićeno kulturno dobro od januara 2019. godine. Načelno, naselje je u dobrom stanju, iako su materijali počeli da propadaju na objektima i javnim površinama usled starenja i slabog održavanja. Vidljiva zastakljivanja, promena stolarije , dogradnje u prizemljima i na krovovima.

 

Izvori

Vesković, Ivana: minimalni dokumentacioni dosije Cerak Vinogradi. Beograd: Dokomomo Srbija, 2015. http://www.docomomo-serbia.org/code/uploads/2017/10/29-URB-RS-011-b-0003-Cerak-vinogradi-SR.pdf, pristupljeno 10.12.2019.

Katalog stanova Ceraka 2. Beograd: IAUS, 1984.

Lična arhiva arh. Milenije i Darka Marušića.

Tehnička dokumentacija Cerak Vinogradi, IAUS.

 

Podnosilac izveštaja

Ivana Vesković, ist.um.

Jelica Jovanović, d.i.a.

do.co.mo.mo