_Vesti
Stambeno naselje Trkalište
Na prostoru stambenog naselja Trkalište ranije je bilo trkalište za konje, odnosno hipodrom. Širenjem grada, ovaj prostor opredeljen je za stanovanje, a hipodrom je 1964. izmešten na drugu lokaciju, nešto dalje od centra grada. Izrada Detaljnog urbanističkog plana stambene zajednice „Trkalište“ poverena je Zavodu za ekonomsko i prostorno projektovanje iz Šapca 1977. godine od strane Stručne službe SIZ-a za stanovanje i SIZ-a za upravljanje građevinskim zemljištem i izgradnju komunalnih objekata Šabac. Raniji urbanistički projekat ovog kompleksa izradio je Zavod za racionalizaciju gradnje iz Beograda 1971. godine, i isti je usvojila Skuština opštine Šabac. Ali kako je od vremena izrade projekta prošlo 6 godina, a on nije realizovan, Izvršni savet SO Šabac doneo je zaključak da treba izvšiti reviziju postojećeg urbanističkog projekta. U međuvremenu je započeta gradnja objekta T1, koji sa objektom T2 čini ¼ od ukupno 1.500 planiranih stanova. Sem stambenih objekata, planirani su i prateći objekti koji su potrebni za ovakvo naselje i za šire gravitaciono područje. Planirano je da se ovim planom usmeri stambena politika grada, pre svega, zadovoljenjem potreba za određenim strukturama stanova, poboljšanjem standarda stanovanja, uslova i organizacije života. Jedan od velikih ciljeva započetih ovim planom je i pitanje sistema toplifikacije grada kako bi se, kako je tada planirano, jednog dana sasvim ukinule samostalne kotlarnice u gradu.
Osnovni sadržaji naselja su utvrđeni sa ciljem da se upostave sve funkcije za zadovoljenje potreba stanara, odnosno da se pored stanovanja i saobraćaja obezbede potrebe snabdevanja, kulture, socijalne, obrazovne, društveno-političke i druge potrebe. Planirane centralne funkcije obuhvatale su: društveno-kulturno-komercijalni centar naselja, socijalne ustanove (jaslice i vrtić), obrazovanje (osmogodišnja škola), prostore za rekreaciju (park i sportska igrališta) i u manjem obimu poslovni prostor od šireg gradskog značaja.
Objekti su organizovani u 10 arhitektonsko kompozicionih celina (T1-T10) raspoređenih po obodu naselja. Celine su sastavljene iz jedinica – lamela koje su nazavisne, ali povezane tako da čine jedinstvenu arhitektonsku kompoziciju. Ovakva organizacija omogućava nesmetan pristup i pogled ka centralnom parkovskom delu, planiranom trgu i centru mesne zajednice. Objekti se u okviru kompozicionih celina smiču i u vertikalnom i u horizontalnom planu, te stvaraju utisak pokrenutosti u prostoru, ali na taj način i formiraju mikro-ambijente, poluatrijumske prostore namenjene komunikaciji stanovnika.
Budući da se završetak izgradnje naselja poklopio sa raspadom SFRJ, pojedini ciljevi plana iz 1977. nisu ostvareni. Ti, neostvareni ciljevi uglavom se odnose na planirane centralne funkcije. Stambeno naselje Trkalište jeste izgrađeno, uglavnom u skladu sa kompozicionim celinama zadatim pomenutim planom, ali Trkalište nije postalo samodovoljno naselje, niti centar mesne zajednice sa širim gravitacionim sklonostima. Izmenama plana koje su usledile devedesetih godina XX veka, prostor planiran za centralne funkcije naselja, postaje blok jednoporodičnih stambeno-poslovnih zgrada neokolonijalnog stila. I pored ovoga, zbog blizine centra grada, ali i velikih zelenih površina namenjenih rekreaciji, Trkalište ostaje atraktivna stambena zona u okvirima Šapca.
Izvori
- Detaljni urbanistički plan stambenog naselja Trkalište, Šabac, 1977.
- Urbanizam Šapca (Jevtić), godišnjak Istorijskog arhiva u Šapcu
- Arhiva Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu
- Arhiva lokalnog glasila „Glas podrinja“
Podnosilac izveštaja
Marko Gavrilović, M.Arh.
Naselje Kneževac-Kijevo
Izgradnja naselja bila je organizovana u dve etape, a prvobitni regulacioni plan naselja izrađen je 1962. godine. Izgradnja prve etape otpočela je 1967. godine a prvi stanari useljeni su u pojedine objekte već 1968. godine. Tokom ove faze je utvrđeno da je dalja izgradnja prema postojećem Regulacionom planu neekonomična, da je potrebno povećati broj stanovnika naselja za preko 100% i da naselje treba organizovati u tri mesne zajednice. Opština Čukarica je početkom 1970. godine preuzela na sebe sve obaveze oko dalje izgradnje i finansiranja. Krajem iste godine (1970), Opština Čukarica je u saradnji sa Društvom arhitekata i tehničara raspisala javni beogradski arhitektonsko-urbanistički konkurs za realizaciju druge i treće etape naselja. Nakon dva kruga nadmetanja, rešenju Aleksandra Đokića i Mihaila Čanka dodeljena je prva nagrada.
Konkursnim rešenjem potencirana je denivelacija terena i predloženo je grupisanje stambenih objekata u devet zasebnih tipova. Visinski istaknuti objekti bili su pozicionirani na najvišim zaravnjenim platoima i zrakasto orijentisani ka centralnim javnim sadržajima. Objekti niže spratnosti lučno su pratili visinski istaknute grupacije i bili su locirani na blažim padinama terena. Osnovna ideja urbanističke postavke naselja, pod motom „Povratak trgu“ ili „Povratak suseda“, bilo je uvođenje popločanih pešačkih trgova oko kojih su organizovani stambeni objekti. Autori su želeli da uvođenjem internih trgova pruže stanovnicima susednih objekata prostor za okupljanje i druženje, čime bi se ojačali kontakti i veze među susedima. U kontekstu drugih naselja građenih na teritoriji Beograda u posleratnom periodu, ovo naselje se isticalo kao jedan od najranijih primera urbanizma koji je težio da se odupre kolektivizmu i tipskoj multiplikaciji istovetnih objekata. Nažalost, neprilike koje su pratile izgradnju naselja, postepeno su udaljavale izvedeno stanje od početnih zamisli projekatanata. Svih devet tipova stambenih grupacija pretrpeli su izmene u vidu povećanja spratnosti i gustine stanovanja, a planirani pečački trgovi izvedeni su samo na jednom od lokaliteta unutar naselja, na Labudovom brdu. Kvalitet izvođačkih firmi je varirao, što je uslovilo i razlike u kvalitetu izvedenih stambenih grupacija.
Naselje je u funkcionalnom pogledu zamišljeno kao satelitsko, stoga je pored stanovanja, trebalo da obezbedi stanovnicima i sve javne sadržaje neophodne za svakodnevno funkcionisanje. U tom cilju predviđena je izgradnja centara mesnih zajednica i dopunskih snabdevačkih punktova, kao i tri osnovne škole, srednje škole, objekta za smeštaj starih lica, obdaništa, doma zdravlja, i dr.
Za ovo naselje karakteristična su i originalna stambena rešenja koja prema značaju spadaju u vrhunska dostignuća posleratne arhitekture. Oblikovanje objekata odslikavalo je najsavremenije svetske trendove, uz upotrebu numeričkog dizajna i boje na fasadama, primenu razuđenih oblika, novih elemenata i zanimljivih spojeva.
Tokom devedesetih godina i kasnije, naselje je u velikoj meri devastirano brojnim nadgradnjama koje ne prate smernice koje su njegovi autori ostavili u te svrhe. Ovim intervencijama naročito su ugrožene vizure na prilaznim partijama ka Beogradu i narušena je ideja autora da visinski istaknuti objekti imaju uloge „kapija“ koje dočekuju posetioce glavnog grada. Pored nadgradnji, naselje je ugroženo i naknadnom izgradnjom okolnih objekata bez odgovarajuće regulative u urbanističkom i stilskom pogledu, što je dodatno izmenilo ambijente graditeljskih celina.
Izvori
- Dokumentacija iz biroa „Romantična arhitektura“
- Anonim. „Konkurs za izradu arhitektonsko–urbanističkog rešenja II i III etape naselja Kijevo–Kneževac u Beogradu.“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 38-45.
- Brkić, Aleksej. Znakovi u kamenu: Srpska moderna arhitektura 1930-1980. Beograd: Savez arhitekata Srbije, 1992: 258-265.
- Đokić, Aleksandar. „Naselje Kneževac-Kijevo.“ Urbanizam Beograda 24 (1973): prilog.
- Jevtović, Aleksandra. „Arhitekta Aleksandar Đokić.“ Doktorska disertacija, Univerzitet u Beogradu: Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju umetnosti, 2018: 172-212.
- Kadijević, Aleksandar. „Devastiranje arhitekture beogradskih satelitskih naselja: nadgradnje stambenih grupacija u naseljima Kijevo–Kneževac i Labudovo brdo.“ Glasnik DKS 35 (2011): 54–57.
- Lukić, Jovan. „Transformacija u urbanističkom planiranju i izgradnji naselja Kneževac–“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 37.
- Manević, Zoran. Aleksandar Đokić. Beograd: Beogradsko mašinsko-grafičko preduzeće, 1995: 64-71, 182-186.
- Mlađenović, Ivica. „Najnovija dostignuća beogradske stambene arhitekture.“ Čovjek i prostor 274 (1975): 8-12.
- Čanak, Mihailo. Dr Mihailo Čanak, architect. Beograd, 2014: 80-101. https://www.academia.edu/23188025/Automonografija_Automonograph_
Podnosilac izveštaja
Aleksandra Jevtović
Cerak Vinogradi
Naselje Cerak vinogradi sagrađeno je na prostoru ukupne površine 78,20ha (92,20ha sa rekreativnim zonama). Ukupna površina izgrađenog stambenog prostora je 275.758,00m2 (neto). U naselju se nalazi 67 objekata (171 ulaz). Izgrađeno je 3650 stanova za oko 15000 (inicijalno 13600) stanovnika, gustina stanovanja je 174 stanovnika po hektaru. Naselje je izgrađeno u dve faze, Cerak 1 i 2. Naselje se nalazi se na jugozapadnoj padini šumadijskog pobrđa nagnutoj prema Železniku i okrenutoj prema dolinama Save i Rakovičke reke, na oko 10 km od centra Beograda. Naziv je nastao po Cerovoj šumi koja je nekada rasla na ovoj padini, a koja je vremenom iskrčena i pretvorena u pašnjake i vinograde.
Cerak 1 obuhvata: Severno, Južno i Istočno susedstvo. Oni su povezani velikim centralno pozicioniranim naseljskim parkom sa stablima cerove šume. Naselje ima jasno postavljen stambeni deo i centar sa objektima komplementarnim stanovanju. Izgrađena je osnovna škola, dve predškolske ustanove, vojnomedicinski centar i mala pijaca. Planirana je još jedna predškolska ustanova, gimnazija, polivalentni centar, koji nisu izgrađeni. Prostorna organizacija centra mesne zajednice zasnovana je na linearnoj postavci objekata javne namene. Njihov potez upravan je na pravce pružanja pešačkih ulica. Stambeni objekti su četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i svojom pozicijom formiraju manje ambijente sa uličnim mobilijarom i zelenilom. Sačinjene su od tri tipa stepenišnih lamela segmenata sa tipizovanim elementima montažne konstrukcije, materijala i opreme. Cerak 2 čini Zapadno susedstvo koje je prostorno, funkcionalno i oblikovno povezano sa Cerakom 1 kao matičnim delom naselja. Nalazi se na nižim visinskim kotama iste padine kao i Cerak 1 i prostire se do Ibarske magistrale. Projektna dokumentacija za Cerak 1 rađena je u periodu od 1978. do 1980. godine, građenje je trajalo od 1978. do 1985. godine. Prvi stanovi su useljeni 1981. godine.
Projekat za Cerak 2 je predvideo trojnu namenu lokacije, ali ona nije realizivana do kraja: stambenu, sportsko-rekreativnu i obrazovnu. Izvedena je samo stambena zona. Objekti su identični kao i u ostalim susedstvima i raspoređeni u dve ulice – Vinogradski venac i Cerski venac. Spratnost stambenih zgrada je četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i dva desetoetažna (p+9) objekta postavljena na padini kraka Ulice vinogradski venac. Na primeru Ceraka 2, teren je uslovio i omogućio da se Ulica vinogradski venac lučno postavi po obodu prirodnog amfiteatra (vrtače) i tako formira ambijent stambenog amfiteatra. U tom polukružnom prostoru idejno rešenje je predvidelo formiranje malog veštačkog jezera, pa su objekti orijentisani ka njemu kao centralnom motivu. Centralni sadržaji Ceraka 2 je raspoređen u prizemljima nižih trospratnih zgrada koja su projektovana kao „galerije“ okrenute prema amfiteatru. Na to ukazuju brojni sadržaji smešteni u prizemljima zgrada (zanati, ugostiteljstvo i trgovina, kao i ateljei umetnika). Iako jezero nije formirano, površina amfitetra je zatravljena i blago pošumljena. Cerak 2 je projektovan u periodu od 1980. do 1983. godine, a građen od 1983. do 1985. godine.
Naselje je zašićeno kulturno dobro od januara 2019. godine. Načelno, naselje je u dobrom stanju, iako su materijali počeli da propadaju na objektima i javnim površinama usled starenja i slabog održavanja. Vidljiva zastakljivanja, promena stolarije , dogradnje u prizemljima i na krovovima.
Izvori
Vesković, Ivana: minimalni dokumentacioni dosije Cerak Vinogradi. Beograd: Dokomomo Srbija, 2015. http://www.docomomo-serbia.org/code/uploads/2017/10/29-URB-RS-011-b-0003-Cerak-vinogradi-SR.pdf, pristupljeno 10.12.2019.
Katalog stanova Ceraka 2. Beograd: IAUS, 1984.
Lična arhiva arh. Milenije i Darka Marušića.
Tehnička dokumentacija Cerak Vinogradi, IAUS.
Podnosilac izveštaja
Ivana Vesković, ist.um.
Jelica Jovanović, d.i.a.
Dedinje II/2
Dedinje II/2 predstavlja deo programa urbane obnove koncipiranog u sklopu Detaljnog urbanističkog plana za zonu Dedinje II/2 1976. godine. Stambeni projekat Dedinje II/2 jeste fragmentisani urbanistički projekat koji sadrži četiri stambene grupacije na blisko pozicioniranim lokacijama. Autor ovog projekta bio je arhitekt Zoran Župnjevac ispred kompanije Energoprojekt. Sve četiri grupacije su skoro simultano projektovane u rasponu od 3 godine (od 1979 do 1982) i izvedene do 1986. godine. Četiri stambene grupacije su sledeće: Stambeni niz u Jezdićevoj ulici, dvojna zgrada višeporodičnog stanovanja u Maglajskoj ulici, dvojne porodične kuće grupisane u skupove od po četiri u Ružićevoj ulici, i stabmeni blok višeporodičnog stanovanja koji se sastoji od meandra manjih gustina i stambenog niza jednoporodičnih kuća u ulici Koste Racina. Sve navedene stambene grupacije su građene kao stanovanje visokog standarda u skladu sa prvilnikom Uslovi i tehnički normativi za projektovanje stambenih zgrada i stanova iz 1973. godine. Investitor je bio Grad Beograd i Komanda odbrane Beograd 2. Stanovi nisu bili namenjeni za tržište već su budući stanari bili uživaoci prava na korišćenje.
Konstruktivni sklop svih stambenih grupacija je armirano-betonski masivni ili skeletni, dok je završna obrada fasade u sva četiri slučaja fasadna cigla. Projektovanjem parkovskih površina, igrališta, platoa i mesta za odmor u sklopu stambenih blokova, stvoren je kolektivni identitet prostora u skladu sa principima i preporukama Detaljnog urbanističkog plana. Sa druge strane, arhitekt je upotrebom razuđenih volumena objekata, nepravilnim pozicioniranjem terasa, lođa i balkona težio simulaciji individualnih prostora. Visoki standard stanovanja je takođe bio naglašen primenom materijala u eksterijeru; fasadna cigla, staklene pregrade kao i raznobojna bravarija dodatno su isticali individualnost stana, ali i stambenog objekta u odnosu na grupaciju i naselje.
U današnjem kontekstu težnja korisnika za individualnim prostorima stanovanja je dodatno realizovana putem ograđivanja delova otvorenog bloka čime su stvorena privatna dvorišta (u slučaju Jezdićeve i Ružićeve ulice). U procesu restitucije zemljišta, parkovski prostori su takođe doživeli prostornu rekonfiguraciju – naime, jedan zajednički park između Maglajske i Ružićeve ulice je skoro u potpunsti privatizovan i na njegovom mestu je izgrađen novi stambeni niz. Pored promena urbanističkog plana, većina objekata bila je predmet individualnih intervencija korisnika. Ekstenzije stambenih jedinica van postojećih gabarita, zatvaranje lođa i terasa, kao i adicija elemenata eksterijera objekata poput nadstreha i stepeništa su relativno česta pojava u svim stambenim grupacijama. Većina individualnih intervencija je realizovana u duhu projektovane arhitekture, te primenjeni materijali ne odudaraju od zatečenih,čineći navedene alteracije manje primetnim.
LITERATURA
Dukanac, Dalia and Ljiljana Blagojević, “Spaces of transition: testing high standard housing in late-socialist Belgrade.“ Planning Perspectives, (2019). doi.10.1080/02665433.2019.1650665.
Bogunović, Uglješa. “Niz individualnih stambenih zgrada na Topčideru”, Moja kuća, vol. 3, no. 12, (1983): 6-9.
ARHIVSKA DOKUMENTACIJA
Detaljni urbanistički plan zone Dedinja II/2 – kompleksa između ulica: Neznanog unaka, nove trase Veljka Lukića – Kurjaka, nove trase Banjičkog venca, dela nove trase Ljutice Bogdana, Milutina Ivkovića, i Bulevara Oktobarske revolucije, Beograd: Zavod za planiranje razvoja grada Bograda, 1976.
Detaljni urbanistički plan zone Dedinje II/2 – Izmena, Beograd: Zavod za planiranje razvoja grada Bograda, 1982.
Predlog regulacionog plana opštine Savski venac: Dopuna tehničkog izveštaja, Beograd: Urbanistički zavod grada Beograda, 1962.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Jezdićevoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1980/1981.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Maglajskoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1980/1982/1983.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog bloka u Ulici Mirka Tomića – grupacija D, Beograd, opština Savski venac, 1981/1982.
Projektna dokumentacija arhitektonsko-građevinskog projekta stambenog objekta u Ružićevoj ulici, Beograd, opština Savski venac, 1981/1982.
Regulacioni plan opštine Savski venac: Obrazloženje, tehnički izveštaj, Beograd: Urbanistički zavod grada Beograda, 1961.
Podnosilac izveštaja
Dalia Dukanac, M. Arch.
