_Vesti

Blok 30 Centralne zone Novog Beograda

Blok 30 je ugaoni blok zone, naspram Blokova 21 i 28, a dijagonalno raspoređen u odnosu na Blok 23, drugi po redu u Centralnoj zoni za koji je urađen Detaljni urbanistički plan. Blok je pravougaonog oblika, dimenzija 600h400m, površine od 19,88ha (teritorija mesne zajednice). U bloku je sagrađeno 2470 stanova,  za planiranih 7700 stanovnika, gustina naseljenosti je 414 st/ha. Planom je predviđeno da blok bude namenjen stanovanju gotovo u celosti. U oblikovnom smislu, preslikava se ‘u ogledalu’ urbanistička matrica Bloka 21:

– u spoljnom, severnom uglu bloka se nalazi pet kula (spratnosti P+16+Pk);

– u suprotnom uglu, na jugu, planiran je samački hotel visine 22 sprata (nije izgrađen);

– po jedan horizontalni blok (lamele) na suprotnim, podužnim stranama bloka, spratnosti P+10+Pk;

– složena, u osnovi petodelna, meandrirajuća struktura u centralnom delu bloka, spratnosti P+4+Pk, koja je prema arhitektonskom rešenju u osnovi dodatno ‘meandrirana’ testerastim nizanjem tipskih lamela (3-9 po objektu). Soliteri su izvedeni u poluprefabrikovanoj tehnici gradnje u livenom skeletnom sistemu. Konsruktivni raster je 5.80h6.00m, odnosno 3.00m oko vertikalne komunikacije. Međuspratna tavanica je monolitna krstato-armirana ploča debljine 14cm sa ivičnim podvlakama i stubovima. Izvođač je GP 7. Juli. Meandri su građeni u  poluprefabrikovanoj tehnici gradnje u livenom skeletnom sistemu izvođača GP Neimar Novi Sad. Horizontalni blokovi su izvedeni u prefabrikovanoj tehnici gradnje, u montažnom sistemu GP Dom. Fasade su od betonskih montažnih elemenata, završni sloj je u natur betonu sa belim cementom i u ujednačenim profilacijama, bojeni u belu boju, što je bio važan detalj koncepcije arh. Martinovića, tako da objekat korespondira sa bojom fasade Saveznog izvršnog veća.

Investotor, Direkcija za izgradnju Novog Beograda, poverila je 1967. godine projektovanje arhitektonskih objekata Urošu Martinoviću, na čelu tima iz IAUS-a. Projektnim zadatkom je traženo projektovanje velikog broja velikih  stanova, čak je 82% od ukupnog broja stanova većih od 2.5-sobnih. Takođe, zahtevan je visok kvalitet završnih radova i opreme stanova van kategorija. Namera investitora je da stanove prodaju inostranim diplomatskim i ekonomskim predstavništvima, a kako je blok u najužem centru Novog Beograda, prekoputa SIV-a, a nadomak reke i centra Beograda, činio se da ova ideja ima smisla. Ipak, prodaja nije realizovana, te se izgradnji nije pristupilo sve do 1970. godine. Direkcija za izgradnju i rekonstrukciju grada stavlja Blok 30 u Društveni plan stambene izgradnje za period 1970-75. godine. Poslovna udruženja INPROS i JINGRAP dobijaju posao izgradnje, uz zadatak da se preradi idejno rešenje iz 1968. godine i povećaju gustine stanovanja, poveća broj stanova srednje veličine. 1970. godine je urađen i novi Detaljni plan. Novo idejno rešenje je bilo gotovo 1973. godine i predviđalo je broj od 2800 stanova za 10500 stanovnika što je značilo drastičnu izmenu UTU i DUP-a, pa je projekat poslat Savetu za urbanizam, na procenu. Na zajedničkoj sednici Saveta za urbanizam, Gradske skupštine, Urbanističkog zavoda, Direkcije za izgradnju i rekonstrukciju grada i izvođača procenjeno je da će kvalitet i optimalni uslovi stanovanja biti narušeni ukoliko se izgradi blok sa ovako velikim gustinama (veće gustine nego u Bloku 21, što je u konkursnom raspisu za Blok 23 posebno naglašeno kao prevelika gustina stanovanja), te se pristupilo reviziji projekta, da bi se dobili (napred navedeni) parametri koji su i realizovani. Najveći broj stanova je trosoban (25,6%) i  troiposoban (25,4%).

Objekti i javne površine, pasarele i platoi su danas u lošem stanju, bez većih radova na rekonstrukciji i renoviranju od trenutka useljenja. Po obodu bloka je tokom 1990-tih i 2000-tih izgrađen niz stambeno-poslovnih objekata na mestu planiranom za samački hotel i centar mesne zajednice. Primetne su dogradnje i zastakljene terase, promena stolarije i bravarije, ali i radovi koji mogu ugroziti statiku objekata, poput izbijanja prozora na fasadnim panelima.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam (časopis), broj 74-77. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1976.
  2. Stojanović B., Martinović U. : Beograd 1945-1975 – Urbanizam Arhitektura. Beograd: NIRO Tehnička knjiga,1978.
  3. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  4. Jovanović, J. Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 28, 29 i 30. Urbanističko-arhitektonska analiza. Beograd: Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 2016.
  5. Katalog stanova: Blok 30. Beograd: Direkcija za izgradnju Novog Beograda, Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije, 1968.
  6. Tehnička dokumentacija NO Novi Beograd – blok 30, Istorijski arhiv Beograda

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

 

 

 

 

 

Blok 28 Centralne zone Novog Beograda

Blok 28 je ugaoni blok zone, dijagonalno raspoređen u odnosu na Blok 21, drugi po redu za koji je raspisan konkurs. Detaljni urbanistički plan za Blok 28 urađen je već 1964. a usvojen 1965. godine. Blok je pravougaonog oblika, dimenzija 600h400m, površine od 19,42ha (teritorija mesne zajednice). U bloku je sagrađeno 1709 stanova,  za planiranih 7000 stanovnika, gustina naseljenosti je 360 st/ha. Blok je projektovan i građen za tržište (samo soliter 1 je bio u fondu DSNO), kao investicija JINGRAPa, Poslovnog udruženja jugoslovenskih proizvođača za prefabrikaciju i industrijsko građenje, koje je uložilo 30% sopstvenih sredstava, 70% kredita Beogradske udružene banke u izgradnju ovog bloka.

U bloku je izgrađeno sedam stambenih objekata i jedna stambena grupacija, od toga četiri stambene kule spratnosti P+16+Pk i meandar, osnove u obliku potkovice, spratnosti P+4+Pk, izgrađeni u Jugomont sistemu GP Hidrogradnje Čačak, i dva horizontalna bloka spratnosti P+10+Pk izgrađeni u sistemu IMS Žeželj. Naknadno je na mestu planiranom za izgradnju centra mesne zajednice izgrađena stambena grupacija od šest objekata spratnosti P+4+Pk. Pored objekata stanovanja, izgrađeni su i objekti obrazovanja (vrtić i osnovna škola), centar mesne zajednice (u prizemlju stambenog objekta), dopunski punkt snabdevanja i servisni objekti (garaža i trafo stanica). Planirane su slobodne rekreativne površine 93700m2 i zatvorene rekreativne površine 23600m2. Najveći broj stanova je dvosoban (48,75%).

Blok 28 je od izuzetnog značaja za domaću struku zato što su za potrebe unapređenja domaćih tehnologija gradnje, a preko instituta međunarodne tehničke pomoći OUN-a, angažovani stručnjaci iz SSSR-a. Oni su radili sa jugoslovenskim firmama na tehničkim rešenjima unapređenja postojećeg krupno-panelnog sistema Jugomont, unapređenja opreme za proizvodnju prefabrikovanih elemenata i njihovu ugradnju, tehničko-tehnoloških rešenja za prefabrikovane sanitarne kabine i za zaptivanje spojnica na fasadnim elementima, kao i unapređenje toplotne izolacije. Na Bloku 28 su radili sledeći stručnjaci: za konstrukcije i statiku i za montažnu gradnju i sisteme u trusnim područjima inženjer Leonid Gendelman, za proizvodnju elemenata i konstrukcija montažnih objekata tehnolog gradnje inž. Vladimir Abramov,  za instalacije sanitarnih objekata, elektroinstalacija i instalacija centralnog grejanja inž. Juraj Bujanov, za izolaciju toplote i zvuka, inž. Vladimir Krajtan, za zaptivanje spojnica, inž. Vladimir Pankratov. Građevinski centar Slovenije je 1969. godine izdao udžbenike koje su priredili stručnjaci OUN-a, na osnovu svojih iskustava u primeni krupno-panelnog sistema za izgradnju 16-tospratnica, što je bila značajna inovacija:

-„Hermetizacija fuga montažnih zgrada“ od Pankratova,

-„Instrukcija za izradu obračuna toplotne zaštite stambenih zgrada“ od Krajtana,

-„Preporuke za propise bez-skeletnih krupnopanelnih zgrada“ od Gendelmana.

U toku 1968. i 1969. godine su, kao rezultat intervencije ovih eksperata uvedene sledeće novine i procedure:

-krupnopanelni konstruktivni sistem primenjen na objektima P+16;

-primena montažne kompletne sanitarne kabine u 2 varijante;

-primena keramzita na fasadnim panelima;

-primena 2 vrste kulira (od mermera i krupnozrnog šljunka) kao glavnog materijala u fasadnim elementima;

-spravljanje teških montažnih elemenata za objekte u lakoj poligonskoj betonjerci na gradilištu;

-dimenzioniranje fasadnih elemenata u pogledu termičke zaštite, uključujući i letnje uslove kod nas.

Objekti i javne površine su danas u lošem stanju, bez većih radova na rekonstrukciji i renoviranju od trenutka useljenja. „Potkovica“ je gotovo čitavim gabaritom nadograđena. U prizemlju horizontalnog bloka 5 (bul. Arsenija Čarnojevića) su dobijeni lokali potpunim zatvaranjem prodora kroz objekat (i dalje postoji na objektu 6) i dogradnjom prema unutrašnjosti bloka. Krovovi garaža i svi platoi su u lošem stanju usled neodržavanja. Dečije igralište u „potkovici“ i pored objekta 6 je u jako lošem stanju, naročito drveni elementi, mada se i dalje naziru elementi parternog rešenja. Vidljive su brojne dogradnje, zatvaranje terasa, promena stolarije i nestručno izvedene adaptacije. Kulir/keramzit je trošan na pojedinim mestima. Po obodu bloka je tokom 1990-tih i 2000-tih izgrađen niz stambeno-poslovnih objekata na mestu planiranom za samački hotel.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam (časopis). Brojevi: 41-42, 74-77. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1960-76.
  2. Bilten Centra za stanovanje IMS, brojevi: 15 (1974.), 24 (1979.), 26 (1980.)
  3. Grupa autora: Milutin Glavički arhitekta – urbanista. Beograd: Urbanistički savez Srbije i Gradski sekretarijat za urbanizam i zaštitu životne sredine, 1990.
  4. Izgradnja (časopis). Brojevi: 12/73
  5. Montažni skeletni sistem od prednapregnutog betona IMS (latinica). Beograd: Institut za ispitivanje materijala SR Srbije, 1974.
  6. Projektovanje i izgradnja stambenog bloka br. 28 na Novom Beogradu – materijal za savetovanje. Beograd: Biro za građevinarstvo, 1970.
  7. Stojanović B., Martinović U. : Beograd 1945-1975 – Urbanizam Arhitektura. Beograd: NIRO Tehnička knjiga,1978.
  8. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  9. Jovanović, J. Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 28, 29 i 30. Urbanističko-arhitektonska analiza. Beograd: Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 2016.
  10. Tehnička dokumentacija NO Novi Beograd – blok 28, Istorijski arhiv Beograda

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

Centralna zona Novog Beograda

Centralna zona Novog Beograda obuhvata devet urbanih blokova (21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30), pozicioniranih na potezu između Palate Srbija (Palate Federacije, Saveznog izvršnog veća) i Železničke stanice Novi Beograd, površine oko 160 ha, kvadratna zona okvirnih dimenzija 1600h1600 m.  Celina je planirana kao mešovita stambeno-administrativno-poslovna zona, u kojoj je planirano stanovanje sa pratećim sadržajima za 40000 stanovnika. Prema planovima iz 1960-tih, šest obodnih blokova su planirani za stambenu izgradnju, dok su blokovi 24, 25 i 26 na centralnoj osi namenjeni centralnim sadržajima. Blok 24 je tokom 1980-tih prenamenjen u sedmi stambeni blok, nakon konkursa organizovanog 1984. godine.

Nakon „Arhitektonsko-urbanističkog konkursa za idejno rešenje stambenog kompleksa u Novom Beogradu“, koji je održan 1959. godine, dodeljene su dve ravnopravne druge nagrade sledećim timovima: prvi tim, u sastavu Leonid Lenarčič, Milosav Mitić, Ivan Petrović i Mihailo Čanak, i drugi tim, u sastavu Josip Svoboda, Dušan Milenković, Milutin Glavički, Gavrilo Drakulić i Jovan Lukić, i još jedna visoka nagrada van konkursa arhitekti Ratomiru Bogojeviću. Ovi timovi su pozvani da učestvuju u daljoj razradi rešenja u okviru Urbanističkog zavoda Beograda, a prema zaključcima Saveta za urbanizam. Urbanistički zavod preuzima rad na urbanističkom rešenju zone, a u tom cilju formira radnu grupu u kojoj su bili članovi iz nagrađenih timova Mitić, Lenarčič, Glavički i Milenković i Uroš Martinović kao šef grupe.

Osmišljen je potpuno novi projekat zasnovan na konkursnim rešenjima, kojim je definisana podela na centralnu aksu i obodne stambene blokove. Takođe, izrađeno je arhitektonsko-urbanističko rešenje za Blok 21, koji je zamišljen kao svojevrsni modularni blok Centralne zone, koji se preslikava na ugaone blokove zone, a središnji blokovi 22 i 29 su osmišljeni tako da povezuju traktove oboda zone. Osnovne arhitektonske tipologije koje se koriste u planiranju blokova Centralne zone i Novog Beograda uopšte, jeste grupacija od 4-5 kula u samim uglovima zone, horizontalni blokovi („štangle“) po obodima i meandar male spratnosti, koji ulazi u polje bloka. Planirano je da svi novobeogradski blokovi imaju bogato zelenilo, ispresecani pešačkim stazama i oivičeni saobraćajnicama u skladu sa principima razdvajanja saobraćaja i zoniranja iz Atinske povelje.

Čitav Novi Beograd, pa i Centralna zona, planirani su tako da u realizaciji odgovaraju takozvanom kranskom / gabaritnom urbanizmu, odnosno industrijalizovanim tehnologijama izgradnje stambene arhitekture. Blokovi su planirani i projektovani u skladu sa budućom organizacijom gradilišta, koja se sastoje iz tzv. pista za poligonu prefabrikaciju, odnosno skladišta – tzv. „deponije“ za prefabrikovane elemente i šine za kranove i dizalice. Po završetku izgradnje i demontaži opreme, kranske staze i „deponije“ se pretvaraju u rekreativne zone i interne saobraćajnice bloka.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, brojevi: 2, 33-34, 35-36, 41-42, 73, 74-77. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1960-76.
  2. Blagojević, Lj. Novi Beograd – osporeni modernizam. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Zavod za zaštitu spomenika kul-ture grada Beograda, 2007.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Godišnjak (muzeja) grada Beograda (GMGB). Brojevi: HVII, XXI, XXII
  5. Jovanović, J. (2014). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 21, 22 i 23. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  6. Jovanović, J. (2015). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 28, 29 i 30. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  7. Jovanović, J. (2016). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 24, 25 i 26. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  8. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  9. The Future of New Belgrade – International Competition for New Belgrade Urban Structure Improvement / Budućnost Novog Beograda – međunarodni konkurs za unapređenje urbane strukture Novog Beograda. Vanredni broj časopisa Arhitektura urbanizam. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata Srbije, Urbanističkog saveza Srbije i Udruženja likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije, 1986.
  10. Urbanizam Beograda, časopis. Brojevi: 17 (1972.), 19 (1972.), 25 (1974.), 30 (1975.), 36 (1976.), 37 (1976.), 38-39 (1977.), 40 (1977.), 44-45 (1977.), 48 (1978.), 51 (1979.), 53-54 (1979.), 57 (1980.), 61 (1981.), 63-65 (1981.)

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

Blok 19 A na Novom Beogradu

Na urbanističko rešenje novobeogradskih blokova, odrednice su date u Regulacionom planu Novog Beograda iz 1962. godine, kao i GUP Beograda iz 1972. godine. Kao jedan od najinteresantnije rešenih blokova izdvaja se  treba izdvojiti novobeogradski blok 19a. Godine 1975. održan je pozvani konkurs za arhitektonsko-urbanističko rešenje bloka 19a na Novom Beogradu, a autori prvonagrađenog konkursnog elaborata su prof. arh. Milan Lojanica, arh. Borivoje Jovanović, prof. arh. Predrag Cagić, arh. Radisav Marić, arh. Radmila Lojanica. Stambeni blok 19a čini jednu prostornu celinu čija je teritorija određena jakim saobraćajnicama po celm obimu. Predviđeni broj stanova bio je približno 100, sa odgovarajućim pratećim sadržajima – školom, vrtićem, centrom mesne zajednice, i određenim brojem poslovnih prostora. U ovom bloku je po prvi put razmatran, i dosledno, do kraja sproveden koncept u kome su uzeti u obzir neki parametri koji su do tada bili mahom zanemarivani, odnosno manje presudni. Svi objekti su postavljeni dijagonalno u odnosu na ivice koje ga okružuju, na osnovu efekta mikroklime, i pravca vetrova. Takođe, sve su zgrade maksimalno uvučene u unutrašnjost bloka u odnosu na autoput, jer se nastojalo da se ovim urbanističim merama umanji efekat saobraćajne buke, i što više doprinese stambenom komforu. Opšti koncept prostornog rešenja bloka 19a razrešen je sa tri osnovna tipa stambenih jedinica, od čega su dve specifične i učestvuju sa malim procentom u ukupnom zbiru broja stanova u bloku. Različite veličine stambenih jedinica mogu da pokriju sve programske zahteve u pogledu zadate strukture. Izabrana organizacija u svom horizontalnom planu čini određenu geometrijsku sliku koja treba da omogući punu fleksibilnost sklopa (više jedinica) u okviru određenog konstruktivnog sistema. Ovo se odvija u više pravaca:

– u odnosu na određeni tip zajedničke vertikalne komunikacije (centralno smešten blok, polugalerijski, dupli traktat itd.)

– u odnosu na položaj i susedstvo u nivou (različite koncentracije stanova u odnosu na jednu vertikalnu komunikaciju, položaj stana itd.)

– u odnosu na susednu jedinicu (nastavljanje objekata pravolinijsko ili se na neki način menja pravac).

Ukoliko geometrija stambenih jedinica zadovoljava unapred navedene zahteve, mogućnosti međusobnih kombinovanja su relativno neograničene, čime se dobija jedna veoma elastična struktura koja može slobodno prostorno da se kreće u svim pravcima i time da oblikuje željene oblike i prostore. Time se obezbeđuje da se dobije fleksibilna struktura koja može da se površinski razvija, da se kreće i oblikuje željene prostore. Mogućnosti da se iste stambene jedinice organizuju u različitim skupovima, uz veći broj kontaktnih površina prema susednom sklopu obezbeđuju pored ravnih gabarita razna povlačenja ili degažiranja, ili pak potpunu promenu pravca pružanja gabarita. obzirom na elastičnost organizacije oko jedne zajedničke vertikalne komunikacije moguće je kontrolisati oblike i dužine jednog ili raznih sklopova, odnosno ukupnih gabarita objekta. Iz ekonomskih razloga bila je poželjna veća koncentracija stanova po jednoj vertikalnoj komunikaciji. Ovaj faktor utiče da se u okviru postojeće strukture nužno pojavljuje tzv. ”srednji stan”, tj. jednostrano orijentisan. S obzirom na nepovoljnost u smislu orijentacije, na ovim mestima projektovane su stambene jedinice manjih površina.

Današnje stanje novobeogradskog bloka 19a je rezultat zanemarenosti i zapuštenosti koje traje duže vreme. Osim problema higijene, komunalnog otpada, neodržavanja, pojavljuju je grafiti na nižim delovima fasada. Elementi urbanog mobilijara su uništeni.

 

Izvori

  1. Aleksić, Branko. „Najava konkursa za urbanističko-arhitektonsko rešenje bloka 19a u Novom Beogradu“, Arhitektonski urbanizam, 78-79, Beograd (1975): 44-46, Beograd (2005): Beogradska knjiga.
  2. Bogunović­, S. Giša. Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka
  1. Janković, Božidar. „Neki problemi nastupaju projektovani stambenim zgradama“, Bilten Central za stanovanje, IMS, 23, Beograd (1979): 3.
  1. Jovanović, Jelica ur. Registar moderne arhitekture i urbanizma u Srbiji 1945-1990. Beograd (2018): Društvo arhitekata Beograda – Dokomomo Srbija.
  2. Mecanov, Dragana. „Prostorna organizacija stambenih zgrada građenih u Beogradu u prefabrikovanim industrijalizovanim sistemima“, doktorska disertacija. Beograd, 2015: Arhitektonski fakultet Univeziteta u Beogradu.
  3. Stojanović, Bratislav (ur.). „Detaljni urbanistički plan bloka 19-a na Novom Beogradu“. Urbanizam Beograda, 49. Beograd (1978): Zavod za planiranje grada Beograda.
  4. -, RTS: „Moderna arhitektura u Srbiji: Lojanica, Cagić, Jovanović“, 24.7.2009, pristup 11.2019.
  5. Internet stranica http://www.novosti.rs/vesti/beograd.74.html:668093-Horor-blok-zatrpan-smecem (pristup 24.11. 2019.)

 

Podnosilac izveštaja

Dr Dragana Mecanov, d.i.a.

 

Stambeni kompleks u blokovima 61-62-63-64 na Novom Beogradu

Urbanistički plan naselja «Bežanija selo – blokovi 61-62-63-64» osmislio je arh. Josip Svoboda, tadašnji direktor Urbanističkog zavoda Beograda, koji je i autor ideje o velikim stambenim zgradama u formi velikih stepenica.

Urbanističko-ambijentalne vrednosti su izraziti kvalitet ovog stambenog kompleksa. Park – centralna zelena površina koja koja razdvaja severne i južne delove blokova 61, 62, 63, i 64 daje dodatni kvalitet funkciji stanovanja na Novom Beogradu. Ovakav kvalitet i prednost se veoma retko sreće u gusto naseljenim delovima grada i gradskim zonama sa većim indeksima izgrađenosti.

Gruba procena je da je u ovim blokovima „stepenica“ – 80% zgrada u sistemu Rad Balansi, a 20% u sistemu IMS Žeželj. Pored kvaliteta: odnosa tehnologija, tehničkih i konstruktivnih aspekata i organizacije stanova, kao i drugih kvaliteta u domenu funkcionalne i prostorne organizacije stanova, izdvaja se nekoliko specifičnosti. Stanovi projektovani u blokovima 61-64 i u skeletnom IMS imaju sve odlike projektantskih principa beogradske autorske škole stanogradnje – kružno kretanje, trpezariju u zoni proširene konumikacije, zatim podele na dnevnu i noćnu zonu ili generacijsku podelu, kao i fleksibilnu organizaciju kroz mogućnost promene funkcija po potrebi korisnika. Po tadašnjim predviđanjima – budućnost prefabrikacije ležala na optimizaciji onoga što je već postojalo, a ne na daljnjem nekontrolisanom uvođenju novih sistema.

Panelni sistem Rad – Balansi je modifikovani za potrebe jugoslovenskog tržišta i lokalnog konteksta, posebno razvijani originalno francuski sistem, poznat pod nazivom „Balancy“. U pitanju je montažni krupnopanelni AB sistem sastavljen od vertikalnih nosećih zidova – panela, međuspratnih horizontalnih panela i njihovih veza. Projektovanjem na bazi modularne mreže u ovom sistemu se postiže racionalnost (sa osnovnim modulom M=10 cm). Konstruktivni sklop poprečnih zidova, mogućnost izbora i kombinovanja raspona, fleksibilnošću u pravcu upravnom na raspon, obezbeđuju ovom sistemu karakteristike otvorenog sistema. Kada je u pitanju odnos konstruktivnih elemenata na prostornu ogranizaciju stanova, – nosivi zidovi su puni vertikalni AB paneli (sa ili bez otvora). Dimenzije panela određene su projektnim rešenjima i tehničko-tehnološkim uslovima u proizvodnji i montaži (paneli dužina 6,60 m i visine 3,0 m). Najčešće primenjivani raspon kod stambenih objekata je 6,0 metara, i širinom traka od 180, 240, i 300 cm. Niz godina razvijane su projektantske metode, kako bi se došlo do rešenja da se one uvek grupišu i prolaze kroz kanal koji se po pravilu pozicioniran blizu liftovske vertikale.

Manji deo stambenog kompleksa projektovan je i realizovan u skeletnom IMS sistemu. U pitanju su objekti u blokovima 61 i 62-jug. (Rast objekata se materijalizovao u merama sistema IMS Žeželj u formi velikih stepenica sa visinama stepenica od 2-3 etaže). Tu se jedna, za prefabrikaciju, atipična zamisao o objektu, u realizaciji objeka transformisala u dinamičnu likovno-ambijentalnu strukturu. Ideje o stanu i njegovoj prostornoj organizaciji sa jedne i primena i uloga sistema u toj organizaciji s druge strane su na primeru blokova 61 i 62 najočitije i najuverljivije. Stan u blokovima 61 i 62 demonstrira komplementarnost, dimenzionalno i funkcionalno-organizaciono sadejstvo i jedinstvo arhitekture i konstrukcije, aludirajći na Vitruvijevu jednakost funkcionalnosti, konstrukcije i oblikovanja.

Središnja zona zamišljena kao zeleni pojas u skladu sa principima modernizma, i stambenim zgradama okruženim zelenilom, ozbiljno je ugrožena, kao posledica opšteg konteksta: društveno-političkog, ekonomskog i drugog. Urbanistički konkurs predviđen GUP-om za ovo područje nije raspisivan niti održan. Realizacije su rezultat i posledice odluka nadležnih službi i institucija. Središnji zeleni pojas izgubio je svoju prvobitnu namenu – rekreaciju i javni prostor za građane. Na njemu su izgrađeni objekti stalnog i privremenog karatera: stambene zgrade, samoposluge, trgovački objekti, sa pratećim sadržajima.

Stambene zgrade su – u konstrukcijskom smislu stabilne i neoštećene. Pojavljuju se mestimična oštećenja završne obrade u enterijeru i eksterijeru. Okrunjenost, pukotine, krivljenja elemenata i slično.

 

Izvori

  1. Vuković, S. (2007), „Stanje i pravci razvoja industrijalizacije građenja“, Izgradnja, br.11-12, (Beograd): 557-567.
  2. Marušić, D. (2010), Referentne prednosti sistema IMS u arhitektonskourbanističkom projektovanju, u: Istraživanja, projekti i realizacije u graditeljstvu, ur. Popović Z. i Petrović G., Beograd: Institut IMS: 69–76.
  3. Mecanov, D. (2015), Prostorna organizacija stambenih zgrada građenih u Beogradu u prefabrikovanim industrijalizovanim sistemima, doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu
  4. Miodragović, M. (1980), «Projektovanje stanova pri primeni krupnopanelnih sistema industrijskog građenja (sistem Rad Balansi)». Referat za Savetovanje o planiranju, organizaciji, tehnologiji, upravljanju i ekonomici građenja u uslovima industrijalizovane proizvodnje objekata visokogradnje, Savez društva inženjera i tehničara Jugoslavije, Beograd, SFRJ, 3.april, 1980.
  5. Čanak, M. (1966), Studija stambenih funkcija u vezi sa izborom osnovnih modula pojedinih konstruktivnih sistema. Beograd: Centar za stanovanje IMS.
  6. Čanak, M. (1969), «Tipizirani modularni rasponi u stambenoj izgradnji», 28, časopis Izgradnja, br.3, mart 1969. Beograd
  7. Čanak, M. (1971) Funkcionalne karakteristike konstruktivnog rastera 6×6 metara u stambenoj izgradnji. Beograd: Centar za stanovanje IMS.
  8.  Čanak, M. (1984), Vrednovanje kvaliteta u stambenoj izgradnji i stanovanju, (doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd.
  9.  Čanak, M. (1976),“Formiranje sistema vrednovanja upotrebne vrednosti stana”. Beograd: Arhitektura urbanizam, XVII, br. 74-77, str. 102-104.
  10. Fototeka stanova, kolekcija (1980) tema: Novi Beograda. teh. ur. Arh. Vukica Đorđević. Beograd: Centar za stanovanje IMS.

 

Podnosilac izveštaja

Dr Dragana Mecanov, d.i.a.

 

 

Stambeno naselje Trkalište

Na prostoru stambenog naselja Trkalište ranije je bilo trkalište za konje, odnosno hipodrom. Širenjem grada, ovaj prostor opredeljen je za stanovanje, a hipodrom je 1964. izmešten na drugu lokaciju, nešto dalje od centra grada. Izrada Detaljnog urbanističkog plana stambene zajednice „Trkalište“ poverena je Zavodu za ekonomsko i prostorno projektovanje iz Šapca 1977. godine od strane Stručne službe SIZ-a za stanovanje i SIZ-a za upravljanje građevinskim zemljištem i izgradnju komunalnih objekata Šabac. Raniji urbanistički projekat ovog kompleksa izradio je Zavod za racionalizaciju gradnje iz Beograda 1971. godine, i isti je usvojila Skuština opštine Šabac. Ali kako je od vremena izrade projekta prošlo 6 godina, a on nije realizovan, Izvršni savet SO Šabac doneo je zaključak da treba izvšiti reviziju postojećeg urbanističkog projekta. U međuvremenu je započeta gradnja objekta T1, koji sa objektom T2 čini ¼ od ukupno 1.500 planiranih stanova. Sem stambenih objekata, planirani su i prateći objekti koji su potrebni za ovakvo naselje i za šire gravitaciono područje. Planirano je da se ovim planom usmeri stambena politika grada, pre svega, zadovoljenjem potreba za određenim strukturama stanova, poboljšanjem standarda stanovanja, uslova i organizacije života. Jedan od velikih ciljeva započetih ovim planom je i pitanje sistema toplifikacije grada kako bi se, kako je tada planirano, jednog dana sasvim ukinule samostalne kotlarnice u gradu.

Osnovni sadržaji naselja su utvrđeni sa ciljem da se upostave sve funkcije za zadovoljenje potreba stanara, odnosno da se pored stanovanja i saobraćaja obezbede potrebe snabdevanja, kulture, socijalne, obrazovne, društveno-političke i druge potrebe. Planirane centralne funkcije obuhvatale su: društveno-kulturno-komercijalni centar naselja, socijalne ustanove (jaslice i vrtić), obrazovanje (osmogodišnja škola), prostore za rekreaciju (park i sportska igrališta) i u manjem obimu poslovni prostor od šireg gradskog značaja.

Objekti su organizovani u 10 arhitektonsko kompozicionih celina (T1-T10) raspoređenih po obodu naselja. Celine su sastavljene iz jedinica – lamela koje su nazavisne, ali povezane tako da čine jedinstvenu arhitektonsku kompoziciju. Ovakva organizacija omogućava nesmetan pristup i pogled ka centralnom parkovskom delu, planiranom trgu i centru mesne zajednice. Objekti se u okviru kompozicionih celina smiču i u vertikalnom i u horizontalnom planu, te stvaraju utisak pokrenutosti u prostoru, ali na taj način i formiraju mikro-ambijente, poluatrijumske prostore namenjene komunikaciji stanovnika.

Budući da se završetak izgradnje naselja poklopio sa raspadom SFRJ, pojedini ciljevi plana iz 1977. nisu ostvareni. Ti, neostvareni ciljevi uglavom se odnose na planirane centralne funkcije. Stambeno naselje Trkalište jeste izgrađeno, uglavnom  u skladu sa kompozicionim celinama zadatim pomenutim planom, ali Trkalište nije postalo samodovoljno naselje, niti centar mesne zajednice sa širim gravitacionim sklonostima. Izmenama plana koje su usledile devedesetih godina XX veka, prostor planiran za centralne funkcije naselja, postaje blok jednoporodičnih stambeno-poslovnih zgrada neokolonijalnog stila. I pored ovoga, zbog blizine centra grada, ali i velikih zelenih površina namenjenih rekreaciji, Trkalište ostaje atraktivna stambena zona u okvirima Šapca.

 

Izvori

  1. Detaljni urbanistički plan stambenog naselja Trkalište, Šabac, 1977.
  2. Urbanizam Šapca (Jevtić), godišnjak Istorijskog arhiva u Šapcu
  3. Arhiva Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu
  4. Arhiva lokalnog glasila „Glas podrinja“

 

Podnosilac izveštaja

Marko Gavrilović, M.Arh.

 

Nova Galenika

Nova Galenika je naselje građeno u okviru DUSI, u neposrednoj blizini fabrike Galenika, a za potrebe radnih organizacija sa područja Zemuna. Naselje je locirano tako da okružuje već postojeće radničko naselje, koje je izgrađeno tokom 1964. Naselje se sastoji iz jedne postojeće i dve nove stambene zone, koje su pozicionirane severno (C) i južno (B) u odnosu na postojeće naselje (zona A).

Pozvani arhitektonski konkurs za projekat stambenog naselja Nova Galenika (B, C) raspisan je od februara-maja 1975. godine, na kojem je prvu nagradu dobilo rešenje Energoprojekta, arhitekata Ljiljane i Dragoljuba Bakića. Investitor je bila Beogradska zajednica stanovanja.

Zona A ima površinu od 16,40 ha, 276 parcela dimenzija 15h27m, sa 274 stambenih objekata spratnosti p+1, sa 1045 stanova, gustine stanovanja 105-140 st./ha. Nema dovoljno podataka, ali se može pretpostaviti da su objekti projektovani kataloški i građeni klasičnim konstrukcijama. U zoni B ima 862 stana, u zoni C 778 stanova, za 3043, odnosno 2734 stanovnika. Planirane su gustine 155-180 st./ha. U okviru zone A realizovan je centar mesne zajednice sa centrom snabdevanja i KDU (danas predškolska ustanova Sima Milošević).  U zoni C je izgrađena osnovna škola, planirana je i KDU koja nije izgrađena. Ukupna površina cele mesne zajednice je 40,0 ha.

Zona C ima 11 objekata, od toga 9 kula i 2 lamele, zona B ima 12 objekata, od toga 8 kula i 4 lamele. Spratnost objekata je p+4, p+6+pk i soliteri p+8+pk, p+9+pk, p+10+pk i p+11+pk. Objekti su izgrađeni sa mansardnim krovovima, što je predstavljalo raskid sa dotadašnjom praksom projektovanja objekata sa ravnim krovovima i prouzrokovalo dosta polemika u stručnim krugovima, ali i ohrabrilo druge arhitekte da krenu sličnim putem prilikom konkurisanja i projektovanja kolektivnog stanovanja. Objekti su građeni u IMS Žeželj sistemu.

Objekti u zonama B i C su generalno u dobrom stanju, uz primetne znake starenja i dotrajalosti materijala. Na pojedinim opekama je primetna eflorescencija. Primetno je loše održavanje javnih površina. Na starijim objektima su vršene brojne izmene, dogradnje krovova, uvećanje gabarita, postavljana je termoizolacija. Gotovo svi objekti imaju izmenjenu stolariju.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, br. 82. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1979.
  2. Bakić, Ljiljana: Anatomija B&B arhitekture. Beograd: Ljiljana Bakić, 2012, str. 21-27.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Lična arhiva Ljiljane i Dragoljuba Bakića
  5. Urbanizam Beograda, br. 2 Beograd: Urbanistički zavod Beograda, 1974.

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

Naselje Kneževac-Kijevo

Izgradnja naselja bila je organizovana u dve etape, a prvobitni regulacioni plan naselja izrađen je 1962. godine. Izgradnja prve etape otpočela je 1967. godine a prvi stanari useljeni su u pojedine objekte već 1968. godine. Tokom ove faze je utvrđeno da je dalja izgradnja prema postojećem Regulacionom planu neekonomična, da je potrebno povećati broj stanovnika naselja za preko 100% i da naselje treba organizovati u tri mesne zajednice. Opština Čukarica je početkom 1970. godine preuzela na sebe sve obaveze oko dalje izgradnje i finansiranja. Krajem iste godine (1970), Opština Čukarica je u saradnji sa Društvom arhitekata i tehničara raspisala javni beogradski arhitektonsko-urbanistički konkurs za realizaciju druge i treće etape naselja. Nakon dva kruga nadmetanja, rešenju Aleksandra Đokića i Mihaila Čanka dodeljena je prva nagrada.

Konkursnim rešenjem potencirana je denivelacija terena i predloženo je grupisanje stambenih objekata u devet zasebnih tipova. Visinski istaknuti objekti bili su pozicionirani na najvišim zaravnjenim platoima i zrakasto orijentisani ka centralnim javnim sadržajima. Objekti niže spratnosti lučno su pratili visinski istaknute grupacije i bili su locirani na blažim padinama terena. Osnovna ideja urbanističke postavke naselja, pod motom „Povratak trgu“ ili „Povratak suseda“, bilo je uvođenje popločanih pešačkih trgova oko kojih su organizovani stambeni objekti.  Autori su želeli da uvođenjem internih trgova pruže stanovnicima susednih objekata prostor za okupljanje i druženje, čime bi se ojačali kontakti i veze među susedima. U kontekstu drugih naselja građenih na teritoriji Beograda u posleratnom periodu, ovo naselje se isticalo kao jedan od najranijih primera urbanizma koji je težio da se odupre kolektivizmu i tipskoj multiplikaciji istovetnih objekata. Nažalost, neprilike koje su pratile izgradnju naselja, postepeno su udaljavale izvedeno stanje od početnih zamisli projekatanata. Svih devet tipova stambenih grupacija pretrpeli su izmene u vidu povećanja spratnosti i gustine stanovanja, a planirani pečački trgovi izvedeni su samo na jednom od lokaliteta unutar naselja, na Labudovom brdu. Kvalitet izvođačkih firmi je varirao, što je uslovilo i razlike u kvalitetu izvedenih stambenih grupacija.

Naselje je u funkcionalnom pogledu zamišljeno kao satelitsko, stoga je pored stanovanja, trebalo da obezbedi stanovnicima i sve javne sadržaje neophodne za svakodnevno funkcionisanje. U tom cilju predviđena je izgradnja centara mesnih zajednica i dopunskih snabdevačkih punktova, kao i tri osnovne škole, srednje škole, objekta za smeštaj starih lica, obdaništa, doma zdravlja, i dr.

Za ovo naselje karakteristična su i originalna stambena rešenja koja prema značaju spadaju u vrhunska dostignuća posleratne arhitekture. Oblikovanje objekata odslikavalo je najsavremenije svetske trendove, uz upotrebu numeričkog dizajna i boje na fasadama, primenu razuđenih oblika, novih elemenata i zanimljivih spojeva.

Tokom devedesetih godina i kasnije, naselje je u velikoj meri devastirano brojnim nadgradnjama koje ne prate smernice koje su njegovi autori ostavili u te svrhe. Ovim intervencijama naročito su ugrožene vizure na prilaznim partijama ka Beogradu i narušena je ideja autora da visinski istaknuti objekti imaju uloge „kapija“ koje dočekuju posetioce glavnog grada. Pored nadgradnji, naselje je ugroženo i naknadnom izgradnjom okolnih objekata bez odgovarajuće regulative u urbanističkom i stilskom pogledu, što je dodatno izmenilo ambijente graditeljskih celina.

Izvori

  1. Dokumentacija iz biroa „Romantična arhitektura“
  2. Anonim. „Konkurs za izradu arhitektonsko–urbanističkog rešenja II i III etape naselja Kijevo–Kneževac u Beogradu.“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 38-45.
  3. Brkić, Aleksej. Znakovi u kamenu: Srpska moderna arhitektura 1930-1980. Beograd: Savez arhitekata Srbije, 1992: 258-265.
  4. Đokić, Aleksandar. „Naselje Kneževac-Kijevo.“ Urbanizam Beograda 24 (1973): prilog.
  5. Jevtović, Aleksandra. „Arhitekta Aleksandar Đokić.“ Doktorska disertacija, Univerzitet u Beogradu: Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju umetnosti, 2018: 172-212.
  6. Kadijević, Aleksandar. „Devastiranje arhitekture beogradskih satelitskih naselja: nadgradnje stambenih grupacija u naseljima Kijevo–Kneževac i Labudovo brdo.“ Glasnik DKS 35 (2011): 54–57.
  7. Lukić, Jovan. „Transformacija u urbanističkom planiranju i izgradnji naselja Kneževac–“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 37.
  8. Manević, Zoran. Aleksandar Đokić. Beograd: Beogradsko mašinsko-grafičko preduzeće, 1995: 64-71, 182-186.
  9. Mlađenović, Ivica. „Najnovija dostignuća beogradske stambene arhitekture.“ Čovjek i prostor 274 (1975): 8-12.
  10. Čanak, Mihailo. Dr Mihailo Čanak, architect. Beograd, 2014: 80-101. https://www.academia.edu/23188025/Automonografija_Automonograph_

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

Cerak Vinogradi

Naselje Cerak vinogradi sagrađeno je na prostoru ukupne površine 78,20ha (92,20ha sa rekreativnim zonama). Ukupna površina izgrađenog stambenog prostora je 275.758,00m2 (neto). U naselju se nalazi 67 objekata (171 ulaz). Izgrađeno je 3650 stanova za oko 15000 (inicijalno 13600) stanovnika, gustina stanovanja je 174 stanovnika po hektaru. Naselje je izgrađeno u dve faze, Cerak 1 i 2.  Naselje se nalazi se na jugozapadnoj padini šumadijskog pobrđa nagnutoj prema Železniku i okrenutoj prema dolinama Save i Rakovičke reke, na oko 10 km od centra Beograda. Naziv je nastao po Cerovoj šumi koja je nekada rasla na ovoj padini, a koja je vremenom iskrčena i pretvorena u pašnjake i vinograde.

Cerak 1 obuhvata: Severno, Južno i Istočno susedstvo. Oni su povezani velikim centralno pozicioniranim naseljskim parkom sa stablima cerove šume. Naselje ima jasno postavljen stambeni deo i centar sa objektima komplementarnim stanovanju. Izgrađena je osnovna škola, dve predškolske ustanove, vojnomedicinski centar i mala pijaca. Planirana je još jedna predškolska ustanova, gimnazija, polivalentni centar, koji nisu izgrađeni. Prostorna organizacija centra mesne zajednice zasnovana je na linearnoj postavci objekata javne namene. Njihov potez upravan je na pravce pružanja pešačkih ulica. Stambeni objekti su četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i svojom pozicijom formiraju manje ambijente sa uličnim mobilijarom i zelenilom. Sačinjene su od tri tipa stepenišnih lamela segmenata sa tipizovanim elementima montažne konstrukcije, materijala i opreme. Cerak 2 čini Zapadno susedstvo koje je prostorno, funkcionalno i oblikovno povezano sa Cerakom 1 kao matičnim delom naselja. Nalazi se na nižim visinskim kotama iste padine kao i Cerak 1 i prostire se do Ibarske magistrale. Projektna dokumentacija za Cerak 1 rađena je u periodu od 1978. do 1980. godine, građenje je trajalo od 1978. do 1985. godine. Prvi stanovi su useljeni 1981. godine.

Projekat za Cerak 2 je predvideo trojnu namenu lokacije, ali ona nije realizivana do kraja: stambenu, sportsko-rekreativnu i obrazovnu. Izvedena je samo stambena zona. Objekti su identični kao i u ostalim susedstvima i raspoređeni u dve ulice – Vinogradski venac i Cerski venac. Spratnost stambenih zgrada je četvoroetažni (p+3), sedmoetažni (p+6) i dva desetoetažna (p+9) objekta postavljena na padini kraka Ulice vinogradski venac. Na primeru Ceraka 2, teren je uslovio i omogućio da se Ulica vinogradski venac lučno postavi po obodu prirodnog amfiteatra (vrtače) i tako formira ambijent stambenog amfiteatra. U tom polukružnom prostoru idejno rešenje je predvidelo formiranje malog veštačkog jezera, pa su objekti orijentisani ka njemu kao centralnom motivu. Centralni sadržaji Ceraka 2 je raspoređen u prizemljima nižih trospratnih zgrada koja su projektovana kao „galerije“ okrenute prema amfiteatru. Na to ukazuju brojni sadržaji smešteni u prizemljima zgrada  (zanati, ugostiteljstvo i trgovina, kao i ateljei umetnika). Iako jezero nije formirano, površina amfitetra je zatravljena i blago pošumljena. Cerak 2 je projektovan u periodu od 1980. do 1983. godine, a građen od 1983. do 1985. godine.

Naselje je zašićeno kulturno dobro od januara 2019. godine. Načelno, naselje je u dobrom stanju, iako su materijali počeli da propadaju na objektima i javnim površinama usled starenja i slabog održavanja. Vidljiva zastakljivanja, promena stolarije , dogradnje u prizemljima i na krovovima.

 

Izvori

Vesković, Ivana: minimalni dokumentacioni dosije Cerak Vinogradi. Beograd: Dokomomo Srbija, 2015. http://www.docomomo-serbia.org/code/uploads/2017/10/29-URB-RS-011-b-0003-Cerak-vinogradi-SR.pdf, pristupljeno 10.12.2019.

Katalog stanova Ceraka 2. Beograd: IAUS, 1984.

Lična arhiva arh. Milenije i Darka Marušića.

Tehnička dokumentacija Cerak Vinogradi, IAUS.

 

Podnosilac izveštaja

Ivana Vesković, ist.um.

Jelica Jovanović, d.i.a.

SPORTSKI CENTAR „ČAIR“

do.co.mo.mo