_Vesti

Blok 30 Centralne zone Novog Beograda

Blok 30 je ugaoni blok zone, naspram Blokova 21 i 28, a dijagonalno raspoređen u odnosu na Blok 23, drugi po redu u Centralnoj zoni za koji je urađen Detaljni urbanistički plan. Blok je pravougaonog oblika, dimenzija 600h400m, površine od 19,88ha (teritorija mesne zajednice). U bloku je sagrađeno 2470 stanova,  za planiranih 7700 stanovnika, gustina naseljenosti je 414 st/ha. Planom je predviđeno da blok bude namenjen stanovanju gotovo u celosti. U oblikovnom smislu, preslikava se ‘u ogledalu’ urbanistička matrica Bloka 21:

– u spoljnom, severnom uglu bloka se nalazi pet kula (spratnosti P+16+Pk);

– u suprotnom uglu, na jugu, planiran je samački hotel visine 22 sprata (nije izgrađen);

– po jedan horizontalni blok (lamele) na suprotnim, podužnim stranama bloka, spratnosti P+10+Pk;

– složena, u osnovi petodelna, meandrirajuća struktura u centralnom delu bloka, spratnosti P+4+Pk, koja je prema arhitektonskom rešenju u osnovi dodatno ‘meandrirana’ testerastim nizanjem tipskih lamela (3-9 po objektu). Soliteri su izvedeni u poluprefabrikovanoj tehnici gradnje u livenom skeletnom sistemu. Konsruktivni raster je 5.80h6.00m, odnosno 3.00m oko vertikalne komunikacije. Međuspratna tavanica je monolitna krstato-armirana ploča debljine 14cm sa ivičnim podvlakama i stubovima. Izvođač je GP 7. Juli. Meandri su građeni u  poluprefabrikovanoj tehnici gradnje u livenom skeletnom sistemu izvođača GP Neimar Novi Sad. Horizontalni blokovi su izvedeni u prefabrikovanoj tehnici gradnje, u montažnom sistemu GP Dom. Fasade su od betonskih montažnih elemenata, završni sloj je u natur betonu sa belim cementom i u ujednačenim profilacijama, bojeni u belu boju, što je bio važan detalj koncepcije arh. Martinovića, tako da objekat korespondira sa bojom fasade Saveznog izvršnog veća.

Investotor, Direkcija za izgradnju Novog Beograda, poverila je 1967. godine projektovanje arhitektonskih objekata Urošu Martinoviću, na čelu tima iz IAUS-a. Projektnim zadatkom je traženo projektovanje velikog broja velikih  stanova, čak je 82% od ukupnog broja stanova većih od 2.5-sobnih. Takođe, zahtevan je visok kvalitet završnih radova i opreme stanova van kategorija. Namera investitora je da stanove prodaju inostranim diplomatskim i ekonomskim predstavništvima, a kako je blok u najužem centru Novog Beograda, prekoputa SIV-a, a nadomak reke i centra Beograda, činio se da ova ideja ima smisla. Ipak, prodaja nije realizovana, te se izgradnji nije pristupilo sve do 1970. godine. Direkcija za izgradnju i rekonstrukciju grada stavlja Blok 30 u Društveni plan stambene izgradnje za period 1970-75. godine. Poslovna udruženja INPROS i JINGRAP dobijaju posao izgradnje, uz zadatak da se preradi idejno rešenje iz 1968. godine i povećaju gustine stanovanja, poveća broj stanova srednje veličine. 1970. godine je urađen i novi Detaljni plan. Novo idejno rešenje je bilo gotovo 1973. godine i predviđalo je broj od 2800 stanova za 10500 stanovnika što je značilo drastičnu izmenu UTU i DUP-a, pa je projekat poslat Savetu za urbanizam, na procenu. Na zajedničkoj sednici Saveta za urbanizam, Gradske skupštine, Urbanističkog zavoda, Direkcije za izgradnju i rekonstrukciju grada i izvođača procenjeno je da će kvalitet i optimalni uslovi stanovanja biti narušeni ukoliko se izgradi blok sa ovako velikim gustinama (veće gustine nego u Bloku 21, što je u konkursnom raspisu za Blok 23 posebno naglašeno kao prevelika gustina stanovanja), te se pristupilo reviziji projekta, da bi se dobili (napred navedeni) parametri koji su i realizovani. Najveći broj stanova je trosoban (25,6%) i  troiposoban (25,4%).

Objekti i javne površine, pasarele i platoi su danas u lošem stanju, bez većih radova na rekonstrukciji i renoviranju od trenutka useljenja. Po obodu bloka je tokom 1990-tih i 2000-tih izgrađen niz stambeno-poslovnih objekata na mestu planiranom za samački hotel i centar mesne zajednice. Primetne su dogradnje i zastakljene terase, promena stolarije i bravarije, ali i radovi koji mogu ugroziti statiku objekata, poput izbijanja prozora na fasadnim panelima.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam (časopis), broj 74-77. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1976.
  2. Stojanović B., Martinović U. : Beograd 1945-1975 – Urbanizam Arhitektura. Beograd: NIRO Tehnička knjiga,1978.
  3. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  4. Jovanović, J. Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 28, 29 i 30. Urbanističko-arhitektonska analiza. Beograd: Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 2016.
  5. Katalog stanova: Blok 30. Beograd: Direkcija za izgradnju Novog Beograda, Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije, 1968.
  6. Tehnička dokumentacija NO Novi Beograd – blok 30, Istorijski arhiv Beograda

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

 

 

 

 

 

Blok 23 Centralne zone Novog Beograda

Blok 23 je ugaoni blok Centralne zone Novog Beograda, čiji arhitektonsko-urbanistički program kao polazište koristi Blok 21 – modul urbanističke celine Centralne zone. Blok 23 u programskom smislu sadrži varijantu iste tipologije kule, „štangle“ i meandra, preslikanih „u ogledalu“ sa Bloka 21 u odnosu na zamišljenu središnju osu celine u pravcu istok-zapad. Blok je pravougaonog oblika, dimenzija 600h400m, površine oko 19ha. U bloku je sagrađeno 2100 stanova (1929 po projektnom programu), za planiranih 7560 stanovnika, gustina naseljenosti je 395 st/ha. Blok je projektovan i građen kao investicija Jugoslovenske narodne armije, i do privatizacije fonda tokom 1990-tih bio u fondu Vojno-građevinske direkcije.

Blok 23 ima 4 stambene kule, spratnosti P+21 (nakon izrade Studije visokih objekata, spratnost je podignuta sa P+16), čiji se sklop sastoji iz 4 ugaone i 2 linearno organizovane stambene jedinice. Stanovi su konciprani sa fleksibilnim osnovama (jezgro jedinice + lateralne prostorije), u prizemlju su isplanirani prostori namenjeni kućnom savetu i dnevnom boravku dece, a  na krovnim terasama najmanje po jedan slikarski atelje. U prostou između kula izgrađena je polu-ukopana podzemna garaža. Blok ima i 2 „štangle“ – horizontalna stambena bloka spratnosti P+10+Pk; osnova objekata je dvotrakt, dužine 280m, sa lamelama koje su tačkasto spajane vertikalnom komunikacijom. Sklop je sačinjen od 14 lamela. U prizemlju predviđeno po 5 prostorija za kućne savete, na krovnim terasama najmanje po jedan slikarski atelje. Danas se u prizemlju „štangli“ nalaze različiti poslovni prostori (uglavnom amenjeni trgovini), a objekta 5 ima i podzemnu garažu zahvaljujući denivelaciji terena prema autoputu. Ovi objekti su početkom 1990-tih nadograđeni u cilju dobijanja dodatnih stambenih jedinica. Blok ima 2 meandra spratnosti P+4+Pk, osnove u obliku kvadrata. Osnova objekta je dvotrakt, sa lamelama koje su u osnovi tačkasto spajane vertikalnom komunikacijom; sklop je sačinjen od 18 lamela (1+2+8+6+1) međusobno upravnih. Projektnim programom je potrebno nameniti oko 10 stanova sa direktnim pristupom spolja za osobe sa otežanim kretanjem, dok je u delu prizemlja objekta 7 predviđen je dopunski punkt za snabdevanje. Od planiranih pratećih sadržaja izgrađeni su svi planirani programom: dva vrtića sa jaslicama, osnovna škola i centar mesne zajednice. Prema konkursnom zadatku planiran je i objekat samačkog hotela, koji nije izgrađen a na čijem mestu je tokom 2000-tih započeta izgradnja poslovnog objekta sa heliodromom, koji nije završen. Najveći broj stanova je trosoban (31,3%) i dvoiposoban (28,95%).

U konstruktivnom smislu kule su ramovska konstrukcija koju čine stubovi i zidna platna (šajbna), podužne i poprečne grede i serklaži i međuspratne ojačane ploče livene na licu mesta. Dimenizije stubova su 30h70 i 30h120cm, a širina zidnih platana je 15, 20, 25 i 30cm, međuspratna konstrukcija je uglavnom šuplja AB ploča sistema „Ratko Mitrović“ visine 20cm, iznad podruma urađena je AB ploča visine 10cm. Fasadni elementi (sendvič-parapeti, zidna platna, ograde balkona) su montažni, a na licu mesta su rađene ograde na krovu. Meandri i „štangla“ 6 (ulica Milutina Milankovića) su građene u nosećem armirano-betonskom  skeletu; svi unutrašnji zidovi su montažni i služe kao ispuna; horizontalne sila zemljotresa i vetra preuzimaju AB šajbne raspoređene oko vertikalnih komunikacija-čvorišta; međuspratna konstrukcija je viseća tavanica, koja se lije zajedno sa gredama do 2/3 visine (položaj neutralne ose), dok ostatak od 1/3 visine greda se, po uvlačenju negativa, zaliva na licu mesta. Sistem rada je polumontažni, sa montažnim tavanicama, parapetima, žardinjerama i oblogama, dok je skelet i zalivanje čvorova i greda monolitno. „Štangla“ br. 5 (bulevar Arsenija Čarnojevića) je građena u IMS Žeželj sistemu (izvođač GP Napred).

Blok 23 je postao globalno poznat kao ikona brutalističke arhitekture, a zbog specifičnog rešenja fasadnih elemenata koji formiraju svojevrsnu betonsku rešetku na fasadi, nazivan je i betonskim barokom u domaćim stručnim krugovima. Iako u materijalizaciji preovladava natur beton, autori su detaljima stolarije i bravarije uneli žive boje među strukture od betona. Stanovi u Bloku 23 se smatraju za reprezentativne primere tzv. beogradske škole stanovanja i odlikuju se fleksibilnim osnovama, zoniranjem, „kružnom vezom“ između prostorija koju omogućavaju pomične pregrade. Danas su objekti i javne površine u jako lošem stanju, usled lošeg održavanja i dotrajalosti elemenata. Vidljive su brojne parcijalne izmene na fasadama i krovovima, dogradnje, promena stolarije i zastakljivanje terasa. Najveći problem predstavljaju oštećenja betonskih elemenata, delaminacija i korozija armature usled infiltracije vode i ciklusa zamrzavanja i otapanja leda, dotrajali ravni krovovi i terase, ali i proizvoljne intervencije na elementima konstrukcije. Blok ima aktivnu lokalnu zajednicu, koja radi na održavanju zajedničkih javnih prostora u okviru bloka.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, brojevi: 2, 41-42, 74-77, 80-81. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1960-76.
  2. Blagojević, Lj. Novi Beograd – osporeni modernizam. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 2007.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Jovanović, J. (2014). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 21, 22 i 23. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  5. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  6. Jovanović, J. Arhitekta Aleksandar Stjepanović. Infrastruktura društva: stanovanje i prateće funkcije, objekti dečije zaštite, školstva i visokog obrazovanja. Beograd: Društvo arhitekata Beograda – Beogradska internacionalna nedelja arhitekture, 2019.
  7. Tehnička dokumentacija NO Novi Beograd – blok 23, Istorijski arhiv Beograda (IAB)
  8. Urbanizam Beograda br. 2. Beograd: Urbanistički zavod Beograda, 1969.
  9. Lična arhiva arhitekte Aleksandra Stjepanovića

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

 

Blok 22 Centralne zone Novog Beograda

Blok 22 je središnji blok bočnih traktova Centralne zone Novog Beograda. Konkursom je obuhvaćena samo jugoistočna polovina bloka, namenjena stanovanju, dok je u drugom delu bloka planiran rejonski centar, koji nikad nije izgrađen, već je na njegovom mestu izgrađen stambeni kompleks tokom 1990-tih. Blok je pravougaonog oblika, dimenzija 600h400m, površine oko 10ha (obuhvaćenih konkursom). U bloku je sagrađeno 1168 stanova, za planiranih 3800 stanovnika, gustina naseljenosti je 395 st/ha. Blok je projektovan i građen kao investicija Jugoslovenske narodne armije, i do privatizacije fonda tokom 1990-tih bio u fondu Vojno-građevinske direkcije.

Blok 22 ima 10 stambenih kula (umesto 8, predviđenih prvobitnim planom), planirane spratnosti P+4+Pk (kule br. 10 i 15), P+5+Pk (kule br. 6, 9, 11 i 14) i P+6+Pk (kule br. 7, 8, 12 i 13); svi objekti imaju podrum; objekti se gabaritom smiču/sažimaju i čine jednovodni krov; osnova je (gabaritom) približno kvadratna; svi objekti imaju iste osnove viših etaža i dve osnove prizemlja: 2 objekta imaju prostorije za kućni savet, boravak dece i druge društvene potrebe, ostali objekti nemaju; osnova objekta se razvija centralno, oko jezgra / vertikalne komunikacije, iz koncepcije oblikovanja i zoniranja fleksibilnih stanova (jezgro jedinice+lateralne prostorije). Blok ima 5 horizontalnih stambenih blokova – lamela, spratnosti P+6+Pk; objekti se gabaritom smiču/sažimaju i čine jednovodni krov. Dužina obodnih blokova 1 i 2 je oko 200m (6 lamela), dužina središnjnih blokova 3,4 i 5 je oko 100m (3 lamele); pojedinačne lamele su oblikovane u vidu dvotrakta, koji formiraju blokove u vidu razuđenih, smaknutih traka u osnovi. Spratovi su tipski. Prostor između objekata je povezan platformom/javnim prostorom na koti 77.00m, odnosno 1.5m iznad terena, u nivou prizemlja objekata, ispod kojih su podzemne garaže i skloništa za celi blok. U središnjoj zoni su postavljeni objekti društvenog sadržaja. Od planiranih pratećih sadržaja izgrađen je vrtić sa jaslicama, Vojno-medicinski centar i centar mesne zajednice. Najveći broj stanova je dvoiposoban (39,46%) i dvosoban (36,22%).

Svi stambeni objekti su rešeni u istom konstruktivnom sistemu sa poprečnim nosećim AB zidovima debljine 15cm; zidovi su liveni na licu mesta u natur betonu u teškoj čeličnoj oplati „NOE COMBI 70“ uvezenoj iz Nemačke, međuspratna konstrukcija je montažna, livena u fabrici betonskih elemenata, raspona L1=5.40m, L2=2.80m, L3=4.20m. Kostrukcija krovne kose ploče je rešena montažnim pločama sa nosećim gredama livenim na licu mesta. Fasadni elementi su montažni, dele se u dva osnovna tipa fasadnih površina/platana: 1) površine između nosećih zidova i 2) površine samih nosećih armirano-betonskih zidova na kalkanskim platnima i erkerima. Površine između nosećih zidova su zatvarane parapetnim elementima, koji su rađeni po principu sendviča sa dva betonska sloja i unutrašnjim termoizolacionim slojem.

Blok 22 je bio predmet konkursa istovremeno raspisanog kada i konkurs za Blok 23, na oba konkursa je tim Janković, Karadžić i Stjepanović osvojio prvu nagradu i ušao jednovremeno u realizaciju. Blokovi 22 i 23 imaju dosta zajedničkih oblikovnih karakteristika: materijalizaciju, rešenje partera, sklopa i stanova. Iako manje poznat od Bloka 23, Blok 22 takođe spada u prepoznatljiva ostvarenja brutalističke i strukturalističke arhitekture u Srbiji. Stambene jedinice spadaju među najuspešnija rešenja stanova tzv. beogradske škole stanovanja, poluformalne mreže autora, istraživača i organizacija koje su se bavile razvojem stambene arhitekture.

Danas su objekti i javne površine u jako lošem stanju, usled lošeg održavanja i dotrajalosti elemenata. Vidljive su brojne parcijalne izmene na fasadama i krovovima, dogradnje, promena stolarije i zastakljivanje terasa. Najveći problem predstavljaju oštećenja betonskih elemenata, delaminacija i korozija armature usled infiltracije vode i ciklusa zamrzavanja i otapanja leda. Blok ima veoma aktivnu lokalnu zajednicu, koja sopstvenim trudom i sredstvima održava zajedničke javne prostore u okviru bloka.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, brojevi: 2, 41-42, 74-77, 80-81. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1960-76.
  2. Blagojević, Lj. Novi Beograd – osporeni modernizam. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 2007.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Izgradnja, časopis. Brojevi: 1970/4, 1978/12.
  5. Jovanović, J. (2014). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 21, 22 i 23. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  6. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  7. Jovanović, J. Arhitekta Aleksandar Stjepanović. Infrastruktura društva: stanovanje i prateće funkcije, objekti dečije zaštite, školstva i visokog obrazovanja. Beograd: Društvo arhitekata Beograda – Beogradska internacionalna nedelja arhitekture (katalog),
  8. Tehnička dokumentacija NO Novi Beograd – blok 22, Istorijski arhiv Beograda
  9. Urbanizam Beograda br. 2. Beograd: Urbanistički zavod Beograda, 1969.
  10. Lična arhiva arh. Aleksandra Stjepanovića

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

Centralna zona Novog Beograda

Centralna zona Novog Beograda obuhvata devet urbanih blokova (21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30), pozicioniranih na potezu između Palate Srbija (Palate Federacije, Saveznog izvršnog veća) i Železničke stanice Novi Beograd, površine oko 160 ha, kvadratna zona okvirnih dimenzija 1600h1600 m.  Celina je planirana kao mešovita stambeno-administrativno-poslovna zona, u kojoj je planirano stanovanje sa pratećim sadržajima za 40000 stanovnika. Prema planovima iz 1960-tih, šest obodnih blokova su planirani za stambenu izgradnju, dok su blokovi 24, 25 i 26 na centralnoj osi namenjeni centralnim sadržajima. Blok 24 je tokom 1980-tih prenamenjen u sedmi stambeni blok, nakon konkursa organizovanog 1984. godine.

Nakon „Arhitektonsko-urbanističkog konkursa za idejno rešenje stambenog kompleksa u Novom Beogradu“, koji je održan 1959. godine, dodeljene su dve ravnopravne druge nagrade sledećim timovima: prvi tim, u sastavu Leonid Lenarčič, Milosav Mitić, Ivan Petrović i Mihailo Čanak, i drugi tim, u sastavu Josip Svoboda, Dušan Milenković, Milutin Glavički, Gavrilo Drakulić i Jovan Lukić, i još jedna visoka nagrada van konkursa arhitekti Ratomiru Bogojeviću. Ovi timovi su pozvani da učestvuju u daljoj razradi rešenja u okviru Urbanističkog zavoda Beograda, a prema zaključcima Saveta za urbanizam. Urbanistički zavod preuzima rad na urbanističkom rešenju zone, a u tom cilju formira radnu grupu u kojoj su bili članovi iz nagrađenih timova Mitić, Lenarčič, Glavički i Milenković i Uroš Martinović kao šef grupe.

Osmišljen je potpuno novi projekat zasnovan na konkursnim rešenjima, kojim je definisana podela na centralnu aksu i obodne stambene blokove. Takođe, izrađeno je arhitektonsko-urbanističko rešenje za Blok 21, koji je zamišljen kao svojevrsni modularni blok Centralne zone, koji se preslikava na ugaone blokove zone, a središnji blokovi 22 i 29 su osmišljeni tako da povezuju traktove oboda zone. Osnovne arhitektonske tipologije koje se koriste u planiranju blokova Centralne zone i Novog Beograda uopšte, jeste grupacija od 4-5 kula u samim uglovima zone, horizontalni blokovi („štangle“) po obodima i meandar male spratnosti, koji ulazi u polje bloka. Planirano je da svi novobeogradski blokovi imaju bogato zelenilo, ispresecani pešačkim stazama i oivičeni saobraćajnicama u skladu sa principima razdvajanja saobraćaja i zoniranja iz Atinske povelje.

Čitav Novi Beograd, pa i Centralna zona, planirani su tako da u realizaciji odgovaraju takozvanom kranskom / gabaritnom urbanizmu, odnosno industrijalizovanim tehnologijama izgradnje stambene arhitekture. Blokovi su planirani i projektovani u skladu sa budućom organizacijom gradilišta, koja se sastoje iz tzv. pista za poligonu prefabrikaciju, odnosno skladišta – tzv. „deponije“ za prefabrikovane elemente i šine za kranove i dizalice. Po završetku izgradnje i demontaži opreme, kranske staze i „deponije“ se pretvaraju u rekreativne zone i interne saobraćajnice bloka.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, brojevi: 2, 33-34, 35-36, 41-42, 73, 74-77. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1960-76.
  2. Blagojević, Lj. Novi Beograd – osporeni modernizam. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Zavod za zaštitu spomenika kul-ture grada Beograda, 2007.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Godišnjak (muzeja) grada Beograda (GMGB). Brojevi: HVII, XXI, XXII
  5. Jovanović, J. (2014). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 21, 22 i 23. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  6. Jovanović, J. (2015). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 28, 29 i 30. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  7. Jovanović, J. (2016). Elaborat analize prethodno zaštićene celine Centralna zona Novog Beograda – blokovi 24, 25 i 26. Urbanističko-arhitektonska analiza. Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda.
  8. Jovanović, J. (2017). Mass Heritage of New Belgrade: Housing Laboratory and So Much More. Periodica Polytechnica Architecture, 48(2), pp. 106-112. https://doi.org/10.3311/PPar.11621.
  9. The Future of New Belgrade – International Competition for New Belgrade Urban Structure Improvement / Budućnost Novog Beograda – međunarodni konkurs za unapređenje urbane strukture Novog Beograda. Vanredni broj časopisa Arhitektura urbanizam. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata Srbije, Urbanističkog saveza Srbije i Udruženja likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije, 1986.
  10. Urbanizam Beograda, časopis. Brojevi: 17 (1972.), 19 (1972.), 25 (1974.), 30 (1975.), 36 (1976.), 37 (1976.), 38-39 (1977.), 40 (1977.), 44-45 (1977.), 48 (1978.), 51 (1979.), 53-54 (1979.), 57 (1980.), 61 (1981.), 63-65 (1981.)

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

 

Stambeni kompleks u blokovima 61-62-63-64 na Novom Beogradu

Urbanistički plan naselja «Bežanija selo – blokovi 61-62-63-64» osmislio je arh. Josip Svoboda, tadašnji direktor Urbanističkog zavoda Beograda, koji je i autor ideje o velikim stambenim zgradama u formi velikih stepenica.

Urbanističko-ambijentalne vrednosti su izraziti kvalitet ovog stambenog kompleksa. Park – centralna zelena površina koja koja razdvaja severne i južne delove blokova 61, 62, 63, i 64 daje dodatni kvalitet funkciji stanovanja na Novom Beogradu. Ovakav kvalitet i prednost se veoma retko sreće u gusto naseljenim delovima grada i gradskim zonama sa većim indeksima izgrađenosti.

Gruba procena je da je u ovim blokovima „stepenica“ – 80% zgrada u sistemu Rad Balansi, a 20% u sistemu IMS Žeželj. Pored kvaliteta: odnosa tehnologija, tehničkih i konstruktivnih aspekata i organizacije stanova, kao i drugih kvaliteta u domenu funkcionalne i prostorne organizacije stanova, izdvaja se nekoliko specifičnosti. Stanovi projektovani u blokovima 61-64 i u skeletnom IMS imaju sve odlike projektantskih principa beogradske autorske škole stanogradnje – kružno kretanje, trpezariju u zoni proširene konumikacije, zatim podele na dnevnu i noćnu zonu ili generacijsku podelu, kao i fleksibilnu organizaciju kroz mogućnost promene funkcija po potrebi korisnika. Po tadašnjim predviđanjima – budućnost prefabrikacije ležala na optimizaciji onoga što je već postojalo, a ne na daljnjem nekontrolisanom uvođenju novih sistema.

Panelni sistem Rad – Balansi je modifikovani za potrebe jugoslovenskog tržišta i lokalnog konteksta, posebno razvijani originalno francuski sistem, poznat pod nazivom „Balancy“. U pitanju je montažni krupnopanelni AB sistem sastavljen od vertikalnih nosećih zidova – panela, međuspratnih horizontalnih panela i njihovih veza. Projektovanjem na bazi modularne mreže u ovom sistemu se postiže racionalnost (sa osnovnim modulom M=10 cm). Konstruktivni sklop poprečnih zidova, mogućnost izbora i kombinovanja raspona, fleksibilnošću u pravcu upravnom na raspon, obezbeđuju ovom sistemu karakteristike otvorenog sistema. Kada je u pitanju odnos konstruktivnih elemenata na prostornu ogranizaciju stanova, – nosivi zidovi su puni vertikalni AB paneli (sa ili bez otvora). Dimenzije panela određene su projektnim rešenjima i tehničko-tehnološkim uslovima u proizvodnji i montaži (paneli dužina 6,60 m i visine 3,0 m). Najčešće primenjivani raspon kod stambenih objekata je 6,0 metara, i širinom traka od 180, 240, i 300 cm. Niz godina razvijane su projektantske metode, kako bi se došlo do rešenja da se one uvek grupišu i prolaze kroz kanal koji se po pravilu pozicioniran blizu liftovske vertikale.

Manji deo stambenog kompleksa projektovan je i realizovan u skeletnom IMS sistemu. U pitanju su objekti u blokovima 61 i 62-jug. (Rast objekata se materijalizovao u merama sistema IMS Žeželj u formi velikih stepenica sa visinama stepenica od 2-3 etaže). Tu se jedna, za prefabrikaciju, atipična zamisao o objektu, u realizaciji objeka transformisala u dinamičnu likovno-ambijentalnu strukturu. Ideje o stanu i njegovoj prostornoj organizaciji sa jedne i primena i uloga sistema u toj organizaciji s druge strane su na primeru blokova 61 i 62 najočitije i najuverljivije. Stan u blokovima 61 i 62 demonstrira komplementarnost, dimenzionalno i funkcionalno-organizaciono sadejstvo i jedinstvo arhitekture i konstrukcije, aludirajći na Vitruvijevu jednakost funkcionalnosti, konstrukcije i oblikovanja.

Središnja zona zamišljena kao zeleni pojas u skladu sa principima modernizma, i stambenim zgradama okruženim zelenilom, ozbiljno je ugrožena, kao posledica opšteg konteksta: društveno-političkog, ekonomskog i drugog. Urbanistički konkurs predviđen GUP-om za ovo područje nije raspisivan niti održan. Realizacije su rezultat i posledice odluka nadležnih službi i institucija. Središnji zeleni pojas izgubio je svoju prvobitnu namenu – rekreaciju i javni prostor za građane. Na njemu su izgrađeni objekti stalnog i privremenog karatera: stambene zgrade, samoposluge, trgovački objekti, sa pratećim sadržajima.

Stambene zgrade su – u konstrukcijskom smislu stabilne i neoštećene. Pojavljuju se mestimična oštećenja završne obrade u enterijeru i eksterijeru. Okrunjenost, pukotine, krivljenja elemenata i slično.

 

Izvori

  1. Vuković, S. (2007), „Stanje i pravci razvoja industrijalizacije građenja“, Izgradnja, br.11-12, (Beograd): 557-567.
  2. Marušić, D. (2010), Referentne prednosti sistema IMS u arhitektonskourbanističkom projektovanju, u: Istraživanja, projekti i realizacije u graditeljstvu, ur. Popović Z. i Petrović G., Beograd: Institut IMS: 69–76.
  3. Mecanov, D. (2015), Prostorna organizacija stambenih zgrada građenih u Beogradu u prefabrikovanim industrijalizovanim sistemima, doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu
  4. Miodragović, M. (1980), «Projektovanje stanova pri primeni krupnopanelnih sistema industrijskog građenja (sistem Rad Balansi)». Referat za Savetovanje o planiranju, organizaciji, tehnologiji, upravljanju i ekonomici građenja u uslovima industrijalizovane proizvodnje objekata visokogradnje, Savez društva inženjera i tehničara Jugoslavije, Beograd, SFRJ, 3.april, 1980.
  5. Čanak, M. (1966), Studija stambenih funkcija u vezi sa izborom osnovnih modula pojedinih konstruktivnih sistema. Beograd: Centar za stanovanje IMS.
  6. Čanak, M. (1969), «Tipizirani modularni rasponi u stambenoj izgradnji», 28, časopis Izgradnja, br.3, mart 1969. Beograd
  7. Čanak, M. (1971) Funkcionalne karakteristike konstruktivnog rastera 6×6 metara u stambenoj izgradnji. Beograd: Centar za stanovanje IMS.
  8.  Čanak, M. (1984), Vrednovanje kvaliteta u stambenoj izgradnji i stanovanju, (doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd.
  9.  Čanak, M. (1976),“Formiranje sistema vrednovanja upotrebne vrednosti stana”. Beograd: Arhitektura urbanizam, XVII, br. 74-77, str. 102-104.
  10. Fototeka stanova, kolekcija (1980) tema: Novi Beograda. teh. ur. Arh. Vukica Đorđević. Beograd: Centar za stanovanje IMS.

 

Podnosilac izveštaja

Dr Dragana Mecanov, d.i.a.

 

 

Stambeno naselje Trkalište

Na prostoru stambenog naselja Trkalište ranije je bilo trkalište za konje, odnosno hipodrom. Širenjem grada, ovaj prostor opredeljen je za stanovanje, a hipodrom je 1964. izmešten na drugu lokaciju, nešto dalje od centra grada. Izrada Detaljnog urbanističkog plana stambene zajednice „Trkalište“ poverena je Zavodu za ekonomsko i prostorno projektovanje iz Šapca 1977. godine od strane Stručne službe SIZ-a za stanovanje i SIZ-a za upravljanje građevinskim zemljištem i izgradnju komunalnih objekata Šabac. Raniji urbanistički projekat ovog kompleksa izradio je Zavod za racionalizaciju gradnje iz Beograda 1971. godine, i isti je usvojila Skuština opštine Šabac. Ali kako je od vremena izrade projekta prošlo 6 godina, a on nije realizovan, Izvršni savet SO Šabac doneo je zaključak da treba izvšiti reviziju postojećeg urbanističkog projekta. U međuvremenu je započeta gradnja objekta T1, koji sa objektom T2 čini ¼ od ukupno 1.500 planiranih stanova. Sem stambenih objekata, planirani su i prateći objekti koji su potrebni za ovakvo naselje i za šire gravitaciono područje. Planirano je da se ovim planom usmeri stambena politika grada, pre svega, zadovoljenjem potreba za određenim strukturama stanova, poboljšanjem standarda stanovanja, uslova i organizacije života. Jedan od velikih ciljeva započetih ovim planom je i pitanje sistema toplifikacije grada kako bi se, kako je tada planirano, jednog dana sasvim ukinule samostalne kotlarnice u gradu.

Osnovni sadržaji naselja su utvrđeni sa ciljem da se upostave sve funkcije za zadovoljenje potreba stanara, odnosno da se pored stanovanja i saobraćaja obezbede potrebe snabdevanja, kulture, socijalne, obrazovne, društveno-političke i druge potrebe. Planirane centralne funkcije obuhvatale su: društveno-kulturno-komercijalni centar naselja, socijalne ustanove (jaslice i vrtić), obrazovanje (osmogodišnja škola), prostore za rekreaciju (park i sportska igrališta) i u manjem obimu poslovni prostor od šireg gradskog značaja.

Objekti su organizovani u 10 arhitektonsko kompozicionih celina (T1-T10) raspoređenih po obodu naselja. Celine su sastavljene iz jedinica – lamela koje su nazavisne, ali povezane tako da čine jedinstvenu arhitektonsku kompoziciju. Ovakva organizacija omogućava nesmetan pristup i pogled ka centralnom parkovskom delu, planiranom trgu i centru mesne zajednice. Objekti se u okviru kompozicionih celina smiču i u vertikalnom i u horizontalnom planu, te stvaraju utisak pokrenutosti u prostoru, ali na taj način i formiraju mikro-ambijente, poluatrijumske prostore namenjene komunikaciji stanovnika.

Budući da se završetak izgradnje naselja poklopio sa raspadom SFRJ, pojedini ciljevi plana iz 1977. nisu ostvareni. Ti, neostvareni ciljevi uglavom se odnose na planirane centralne funkcije. Stambeno naselje Trkalište jeste izgrađeno, uglavnom  u skladu sa kompozicionim celinama zadatim pomenutim planom, ali Trkalište nije postalo samodovoljno naselje, niti centar mesne zajednice sa širim gravitacionim sklonostima. Izmenama plana koje su usledile devedesetih godina XX veka, prostor planiran za centralne funkcije naselja, postaje blok jednoporodičnih stambeno-poslovnih zgrada neokolonijalnog stila. I pored ovoga, zbog blizine centra grada, ali i velikih zelenih površina namenjenih rekreaciji, Trkalište ostaje atraktivna stambena zona u okvirima Šapca.

 

Izvori

  1. Detaljni urbanistički plan stambenog naselja Trkalište, Šabac, 1977.
  2. Urbanizam Šapca (Jevtić), godišnjak Istorijskog arhiva u Šapcu
  3. Arhiva Međuopštinskog istorijskog arhiva u Šapcu
  4. Arhiva lokalnog glasila „Glas podrinja“

 

Podnosilac izveštaja

Marko Gavrilović, M.Arh.

 

Nova Galenika

Nova Galenika je naselje građeno u okviru DUSI, u neposrednoj blizini fabrike Galenika, a za potrebe radnih organizacija sa područja Zemuna. Naselje je locirano tako da okružuje već postojeće radničko naselje, koje je izgrađeno tokom 1964. Naselje se sastoji iz jedne postojeće i dve nove stambene zone, koje su pozicionirane severno (C) i južno (B) u odnosu na postojeće naselje (zona A).

Pozvani arhitektonski konkurs za projekat stambenog naselja Nova Galenika (B, C) raspisan je od februara-maja 1975. godine, na kojem je prvu nagradu dobilo rešenje Energoprojekta, arhitekata Ljiljane i Dragoljuba Bakića. Investitor je bila Beogradska zajednica stanovanja.

Zona A ima površinu od 16,40 ha, 276 parcela dimenzija 15h27m, sa 274 stambenih objekata spratnosti p+1, sa 1045 stanova, gustine stanovanja 105-140 st./ha. Nema dovoljno podataka, ali se može pretpostaviti da su objekti projektovani kataloški i građeni klasičnim konstrukcijama. U zoni B ima 862 stana, u zoni C 778 stanova, za 3043, odnosno 2734 stanovnika. Planirane su gustine 155-180 st./ha. U okviru zone A realizovan je centar mesne zajednice sa centrom snabdevanja i KDU (danas predškolska ustanova Sima Milošević).  U zoni C je izgrađena osnovna škola, planirana je i KDU koja nije izgrađena. Ukupna površina cele mesne zajednice je 40,0 ha.

Zona C ima 11 objekata, od toga 9 kula i 2 lamele, zona B ima 12 objekata, od toga 8 kula i 4 lamele. Spratnost objekata je p+4, p+6+pk i soliteri p+8+pk, p+9+pk, p+10+pk i p+11+pk. Objekti su izgrađeni sa mansardnim krovovima, što je predstavljalo raskid sa dotadašnjom praksom projektovanja objekata sa ravnim krovovima i prouzrokovalo dosta polemika u stručnim krugovima, ali i ohrabrilo druge arhitekte da krenu sličnim putem prilikom konkurisanja i projektovanja kolektivnog stanovanja. Objekti su građeni u IMS Žeželj sistemu.

Objekti u zonama B i C su generalno u dobrom stanju, uz primetne znake starenja i dotrajalosti materijala. Na pojedinim opekama je primetna eflorescencija. Primetno je loše održavanje javnih površina. Na starijim objektima su vršene brojne izmene, dogradnje krovova, uvećanje gabarita, postavljana je termoizolacija. Gotovo svi objekti imaju izmenjenu stolariju.

 

Izvori

  1. Arhitektura urbanizam, br. 82. Beograd: Organ Saveza društava arhitekata i Saveza društava urbanista Jugoslavije, 1979.
  2. Bakić, Ljiljana: Anatomija B&B arhitekture. Beograd: Ljiljana Bakić, 2012, str. 21-27.
  3. Vujnović R.: Dinamika izgradnje grada – Jedna etapa u izgradnji i rekonstrukciji Beograda. Beograd: Časopis Izgradnja, Savez građevinskih inženjera i tehničara Srbije i Savez arhitekata Srbije, 1997.
  4. Lična arhiva Ljiljane i Dragoljuba Bakića
  5. Urbanizam Beograda, br. 2 Beograd: Urbanistički zavod Beograda, 1974.

 

Podnosilac izveštaja

Jelica Jovanović, d.i.a.

Naselje Kneževac-Kijevo – Labudovo brdo – tip A

Nakon osvojene prve nagrade na konkursu za naselje Kneževac-Kijevo, Đokić i Čanak pristupili su daljoj razradi projekta i 1972. godine otpočela je izgradnja objekata označenih kao tip A1-A4, na lokalitetu Labudovo brdo. Ovaj deo naselja naročito je značajan jer je unutar ove grupacije najdoslednije ostvarena zamisao projekatanata o formiranju centralno poziconiranih internih pešačkih trgova. Takođe, prvobitna zamisao da svi objekti tipa A budu zrakasto orijentisani prema centralno pozicioniranim javnim sadržajima, dosledno je sprovedena samo na Labudovom brdu, izgradnjom osnovne škole „14. oktobar“ (1977-1979) prema projektu Aleksandra Đokića, Mihaila Čanka i Petra Đuraškovića.

Prema konkursnom rešenju, visina stambenih objekata trebalo je da iznosi P+3/4. Kasnijim izmenama visina objekata je udvostručena, što je doprinelo da pešački trgovi uokvireni ovim objektima izgube na intimnosti. Izgrađene su četiri stambene celine ovoga tipa, koje se sastoje od po dve lamele. Svaku od lamela sačinjavaju dva korpusa. Tipska etaža sastoji se iz četiri stambene jedinice koje su simetrično raspoređene oko centralno pozicioniranih vertikalnih komunikacija. Stanovi imaju dvostranu orijentaciju, a prilaz svim prostorijama omogućen je iz prostora ulaznog hola, koji se nastavljao u trpezariju.

Arhitektura stambenih objekata odlikovala se primenom (oker i plave) boje i numeričkog dizajna na fasadama u kojima su se odslikavali uticaji najsavremenijih svetskih trendova, a naročito arhitektonske grupe „Arhigram“. Objekti su se završavali ravnim krovovima, u skladu sa fukcionalističkim doktorinama perioda u kojem su nastajali. Naknadnim intervencijama, fasade pojedinih objekata u naselju su osvežene bojom, a na svim objektima su naknadno dozidani dvovodni krovovi. Finalna obloga nadzidanih spratova je usklađena sa obradom fasada, što ne umanjuje štetu koja je tim postupkom naneta originalnom estetskom izrazu ovih stambenih grupacija.

Pešački trgovi, pozicionirani između stambenih objekata, bili su namenjeni za igru dece i rekreaciju odraslih. Osnovna zamisao projektanata je bila da omoguće stanovnicima okolnih objekata različite doživljaje. Trgovi su rešavani kroz više etaža. Najviši nivo ovih trgova bio je uređen kombinacijom popločanih i zelenih površina, snabdeven klupama i kockama za sedenje. Ispod te etaže poziconirani su prateći javni sadržaji. Prostor najniže etaže namenjen je za podzemnu garažu, kako bi kolski saobraćaj bio odvojen od trgova.

Povodom useljavanja prvih stanara u objekte na Labudovom brdu, Đokić i Čanak su priredili izložbu pod nazivom „Povratak trgu“ u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu, kojom su detaljnije obrazložili svoje ideje javnosti. Projekat naselja je predstavljen fotografijama Mirka Lovrića, a tokom trajanja izložbe priređena je i diskusija u kojoj su pored autora učestvovali još i brojni stručnjaci, kao i stanari novog naselja. Ovakvo informisanje i uključivanje stanara u izgradnju naselja predstavljalo je inovaciju u dotadašnjem planiranju.

Osmogodišnja škola je u fukcionalnom smislu bazirana na linearnom razvojnom konceptu, sa središnjim podužnim atrijumom, kojim su povezani svi unutrašnji sadržaji. Projektom je planirana etapna izgradnja objekta. Oblikovanje škole odslikavalo je uticaje brutalizma u svojoj snažnoj estetici i skulpturanosti, i strukturalizma u načinu na koji je forma artikulisana putem manjih jedinica. Objekat je u stilskom pogledu bio usklađen sa arhitekturom okolnih stambenih objekata, a naknadno je nadgrađen za jedan sprat (2008) čime je znatno izgubio na svojoj originalnoj estetici. Od 1991. godine se u ovom objektu, osim osmogodišnje škole, nalazi i nekadašnja Petnaesta gimnazija, danas gimnazija „Patrijarh Pavle“.

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

Naselje Kneževac-Kijevo

Izgradnja naselja bila je organizovana u dve etape, a prvobitni regulacioni plan naselja izrađen je 1962. godine. Izgradnja prve etape otpočela je 1967. godine a prvi stanari useljeni su u pojedine objekte već 1968. godine. Tokom ove faze je utvrđeno da je dalja izgradnja prema postojećem Regulacionom planu neekonomična, da je potrebno povećati broj stanovnika naselja za preko 100% i da naselje treba organizovati u tri mesne zajednice. Opština Čukarica je početkom 1970. godine preuzela na sebe sve obaveze oko dalje izgradnje i finansiranja. Krajem iste godine (1970), Opština Čukarica je u saradnji sa Društvom arhitekata i tehničara raspisala javni beogradski arhitektonsko-urbanistički konkurs za realizaciju druge i treće etape naselja. Nakon dva kruga nadmetanja, rešenju Aleksandra Đokića i Mihaila Čanka dodeljena je prva nagrada.

Konkursnim rešenjem potencirana je denivelacija terena i predloženo je grupisanje stambenih objekata u devet zasebnih tipova. Visinski istaknuti objekti bili su pozicionirani na najvišim zaravnjenim platoima i zrakasto orijentisani ka centralnim javnim sadržajima. Objekti niže spratnosti lučno su pratili visinski istaknute grupacije i bili su locirani na blažim padinama terena. Osnovna ideja urbanističke postavke naselja, pod motom „Povratak trgu“ ili „Povratak suseda“, bilo je uvođenje popločanih pešačkih trgova oko kojih su organizovani stambeni objekti.  Autori su želeli da uvođenjem internih trgova pruže stanovnicima susednih objekata prostor za okupljanje i druženje, čime bi se ojačali kontakti i veze među susedima. U kontekstu drugih naselja građenih na teritoriji Beograda u posleratnom periodu, ovo naselje se isticalo kao jedan od najranijih primera urbanizma koji je težio da se odupre kolektivizmu i tipskoj multiplikaciji istovetnih objekata. Nažalost, neprilike koje su pratile izgradnju naselja, postepeno su udaljavale izvedeno stanje od početnih zamisli projekatanata. Svih devet tipova stambenih grupacija pretrpeli su izmene u vidu povećanja spratnosti i gustine stanovanja, a planirani pečački trgovi izvedeni su samo na jednom od lokaliteta unutar naselja, na Labudovom brdu. Kvalitet izvođačkih firmi je varirao, što je uslovilo i razlike u kvalitetu izvedenih stambenih grupacija.

Naselje je u funkcionalnom pogledu zamišljeno kao satelitsko, stoga je pored stanovanja, trebalo da obezbedi stanovnicima i sve javne sadržaje neophodne za svakodnevno funkcionisanje. U tom cilju predviđena je izgradnja centara mesnih zajednica i dopunskih snabdevačkih punktova, kao i tri osnovne škole, srednje škole, objekta za smeštaj starih lica, obdaništa, doma zdravlja, i dr.

Za ovo naselje karakteristična su i originalna stambena rešenja koja prema značaju spadaju u vrhunska dostignuća posleratne arhitekture. Oblikovanje objekata odslikavalo je najsavremenije svetske trendove, uz upotrebu numeričkog dizajna i boje na fasadama, primenu razuđenih oblika, novih elemenata i zanimljivih spojeva.

Tokom devedesetih godina i kasnije, naselje je u velikoj meri devastirano brojnim nadgradnjama koje ne prate smernice koje su njegovi autori ostavili u te svrhe. Ovim intervencijama naročito su ugrožene vizure na prilaznim partijama ka Beogradu i narušena je ideja autora da visinski istaknuti objekti imaju uloge „kapija“ koje dočekuju posetioce glavnog grada. Pored nadgradnji, naselje je ugroženo i naknadnom izgradnjom okolnih objekata bez odgovarajuće regulative u urbanističkom i stilskom pogledu, što je dodatno izmenilo ambijente graditeljskih celina.

Izvori

  1. Dokumentacija iz biroa „Romantična arhitektura“
  2. Anonim. „Konkurs za izradu arhitektonsko–urbanističkog rešenja II i III etape naselja Kijevo–Kneževac u Beogradu.“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 38-45.
  3. Brkić, Aleksej. Znakovi u kamenu: Srpska moderna arhitektura 1930-1980. Beograd: Savez arhitekata Srbije, 1992: 258-265.
  4. Đokić, Aleksandar. „Naselje Kneževac-Kijevo.“ Urbanizam Beograda 24 (1973): prilog.
  5. Jevtović, Aleksandra. „Arhitekta Aleksandar Đokić.“ Doktorska disertacija, Univerzitet u Beogradu: Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju umetnosti, 2018: 172-212.
  6. Kadijević, Aleksandar. „Devastiranje arhitekture beogradskih satelitskih naselja: nadgradnje stambenih grupacija u naseljima Kijevo–Kneževac i Labudovo brdo.“ Glasnik DKS 35 (2011): 54–57.
  7. Lukić, Jovan. „Transformacija u urbanističkom planiranju i izgradnji naselja Kneževac–“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 37.
  8. Manević, Zoran. Aleksandar Đokić. Beograd: Beogradsko mašinsko-grafičko preduzeće, 1995: 64-71, 182-186.
  9. Mlađenović, Ivica. „Najnovija dostignuća beogradske stambene arhitekture.“ Čovjek i prostor 274 (1975): 8-12.
  10. Čanak, Mihailo. Dr Mihailo Čanak, architect. Beograd, 2014: 80-101. https://www.academia.edu/23188025/Automonografija_Automonograph_

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

DOM KULTURE NOVI BEČEJ

do.co.mo.mo