_Vesti

Naselje Kneževac-Kijevo – Ibarska kapija – Tip B

Prema konkursnom rešenju, stambenu grupaciju označenu kao tip B trebalo je da čine tri objekta koja bi se nalazila u južnom delu kompleksa i čija je spratnost trebalo da iznosi P+4 etaža. Ova grupacija je naknadno pozicionirana u centralnom delu naselja Kneževac-Kijevo, uz Ibarski put, a usled konfiguracije terena je predviđeno da ovi objekti predstavljaju glavni visinski akcenat naselja. Izgrađeno je pet objekata ovoga tipa, a njihova visina iznosi čak P+20 sa potkrovljima. Višespratnice su postavljene na denivelisanom platou, zrakasto usmerene prema Ibarskom putu i pokrenute u horizontalnom i vertikalnom planu.

Prilikom rešavanja tipkih etaža i obzirom da je reč o objektima velike spratnosti, autori u naročitu pažnju posvetili ublažavanju potencijalnih strahova stanara. Tako su zajedničke komunikacije prirodno osvetljene, a stanovi su prostrani, dvostrano orijentisani i sa izlazom na po dva balkona. Tipsku osnovu iz konkursnog rešenja činile su četiri stambene jedinice, simetrično raspoređene oko centralno pozicioniranih vertikalnih komunikacija. Finalno rešenje tipske etaže sastoji se iz tri stambene jedinice, jedne trosobne i dve četvorosobne. Osnovni princip prilikom rešavanja stanova bilo je pozicioniranje dnevnog boravka, kuhinje i terase oko prostrane trpezarije, dok je spavaći deo stanova neznatno odvojen od dnevne zone. U svim stanovima funkcionalne zone su jasno razgraničene i ostvarene su brojne cirkularne veze koje doprinose većoj prostornosti.

Finalna obloga fasada izvedna je u crvenoj opeci, sa usecima u vidu balkonskih vertikala i zastakljenim vertikalama francuskih balkona i prozora. Skulpturalnost masa je postignuta stepenovanjem glavnih vertikalnih kubusa, uz zanemarivanje sekundarne plastike. Originalni likovni izraz ovih objekata je u najvećoj meri očuvan i oni su pošteđeni naknadnih intervencija u vidu divljih nadgradnji. Jedine izmene na ovim zgradama pojavljuju se u vidu intervencija manjeg obima. Reč je o vidljivim sanacijama pojedinih delova fasade i nadstrešnicama na ravnim krovovima, u delovima objekata niže spratnosti.

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

Naselje Kneževac-Kijevo – Vidikovac – tip A

Izgradnja objekata označenih kao tip A5-A9 i A10-A11 otpočela je 1974. godine na lokalitetu Vidikovac. Prema konkursnom rešenju, unutar ovih grupacija trebalo je da postoje interni pešački trgovi. Stambene celine trebalo je da budu zrakasto orijentisane prema centralno pozicioniranom centru mesne zajednice, koji je bio kružne osnove.  Predviđena visina objekata iznosila je P+3/4. Prilikom realizacije ovog dela naselja ukinuti su pešački trgovi, tako da je prostor oko objekata ostao neobrađen i u zelenilu. Ukidanjem podzemnih garaža  i velikim povećanjem spratnosti, karakter čitavog naselja je dodatno izmenjen, a centar mesne zajednice prema projektu autora nikada nije izgrađen.

Izgrađeni stambeni objekti grupisani su u šest celina, od kojih se svaka sastoji iz tri korpusa. Najviši korpusi unutar svake od celina izdvojeni su u poseban objekat.

Investitor je zahtevao izmene i u organizaciji osnove. Tako je ukinuto cirkularno kretanje kroz stan, a prostrani balkoni pozicionirani su uz spavaće sobe, umesto uz dnevni boravak. Ovi stanovi odlikuju se slabijim kvalitetom u ambijentalnom smislu, što je naročito uočljivo u ulaznoj zoni, od koje ka trpezariji i dnevnom boravku vodi dugačak hodnik bez prirodnog osvetljenja.  Ovi stanovi se prema rigdnoj funkcionalnoj organizaciji razlikuju od ostalih rešenja primenjenih u naselju Kneževac-Kijevo.

Konkursnim rešenjem je na svim objektima tipa A bilo predviđeno postavljanje balkonskih panoa sa kružnim otvorima. Ova element primenjen je samo na objektima na Vidikovcu, što im je dalo poseban pečat.  Uglovi ovih objekata karakteristično su obrađeni, sučeljavanjem polukružnih otvora, što umanjuje masivnost visokih silueta a njihova repeticija doprinosi utisku filigranske obrade.  Materijalizacija fasada je izvedena u kombinaciji betona i crvene opeke. Svi objekti završavali su se ravnim krovovima, što je dodatno isticalo ekspresivnost i dimanizam njihovih stepenasto oblikovanih masa.

Ovo naselje je naročito ugroženo divljim nadgradnjama, čije materijalizacije agresivno kontrastiraju izvornoj fasadnoj oblozi. Osim toga, nadgradnje se u najvećoj meri završavaju sfernim završecima, kojima je u potpunosti devastiran brutalističko-ekspresionistički karakter grupacija i kojima je narušena skladnost čitavog naselja. Ovim nadgradnjama onemogućeno je sagledavanje silueta objekata, a kako je reč o višespratnicama koje su ujedno predstavljale repere u svom širem okruženju, ova šteta je vidljiva i sa velikih rastojanja i ugrožava vizure u širokom radijusu oko Vidikovca.

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

Naselje Kneževac-Kijevo – Labudovo brdo – tip A

Nakon osvojene prve nagrade na konkursu za naselje Kneževac-Kijevo, Đokić i Čanak pristupili su daljoj razradi projekta i 1972. godine otpočela je izgradnja objekata označenih kao tip A1-A4, na lokalitetu Labudovo brdo. Ovaj deo naselja naročito je značajan jer je unutar ove grupacije najdoslednije ostvarena zamisao projekatanata o formiranju centralno poziconiranih internih pešačkih trgova. Takođe, prvobitna zamisao da svi objekti tipa A budu zrakasto orijentisani prema centralno pozicioniranim javnim sadržajima, dosledno je sprovedena samo na Labudovom brdu, izgradnjom osnovne škole „14. oktobar“ (1977-1979) prema projektu Aleksandra Đokića, Mihaila Čanka i Petra Đuraškovića.

Prema konkursnom rešenju, visina stambenih objekata trebalo je da iznosi P+3/4. Kasnijim izmenama visina objekata je udvostručena, što je doprinelo da pešački trgovi uokvireni ovim objektima izgube na intimnosti. Izgrađene su četiri stambene celine ovoga tipa, koje se sastoje od po dve lamele. Svaku od lamela sačinjavaju dva korpusa. Tipska etaža sastoji se iz četiri stambene jedinice koje su simetrično raspoređene oko centralno pozicioniranih vertikalnih komunikacija. Stanovi imaju dvostranu orijentaciju, a prilaz svim prostorijama omogućen je iz prostora ulaznog hola, koji se nastavljao u trpezariju.

Arhitektura stambenih objekata odlikovala se primenom (oker i plave) boje i numeričkog dizajna na fasadama u kojima su se odslikavali uticaji najsavremenijih svetskih trendova, a naročito arhitektonske grupe „Arhigram“. Objekti su se završavali ravnim krovovima, u skladu sa fukcionalističkim doktorinama perioda u kojem su nastajali. Naknadnim intervencijama, fasade pojedinih objekata u naselju su osvežene bojom, a na svim objektima su naknadno dozidani dvovodni krovovi. Finalna obloga nadzidanih spratova je usklađena sa obradom fasada, što ne umanjuje štetu koja je tim postupkom naneta originalnom estetskom izrazu ovih stambenih grupacija.

Pešački trgovi, pozicionirani između stambenih objekata, bili su namenjeni za igru dece i rekreaciju odraslih. Osnovna zamisao projektanata je bila da omoguće stanovnicima okolnih objekata različite doživljaje. Trgovi su rešavani kroz više etaža. Najviši nivo ovih trgova bio je uređen kombinacijom popločanih i zelenih površina, snabdeven klupama i kockama za sedenje. Ispod te etaže poziconirani su prateći javni sadržaji. Prostor najniže etaže namenjen je za podzemnu garažu, kako bi kolski saobraćaj bio odvojen od trgova.

Povodom useljavanja prvih stanara u objekte na Labudovom brdu, Đokić i Čanak su priredili izložbu pod nazivom „Povratak trgu“ u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu, kojom su detaljnije obrazložili svoje ideje javnosti. Projekat naselja je predstavljen fotografijama Mirka Lovrića, a tokom trajanja izložbe priređena je i diskusija u kojoj su pored autora učestvovali još i brojni stručnjaci, kao i stanari novog naselja. Ovakvo informisanje i uključivanje stanara u izgradnju naselja predstavljalo je inovaciju u dotadašnjem planiranju.

Osmogodišnja škola je u fukcionalnom smislu bazirana na linearnom razvojnom konceptu, sa središnjim podužnim atrijumom, kojim su povezani svi unutrašnji sadržaji. Projektom je planirana etapna izgradnja objekta. Oblikovanje škole odslikavalo je uticaje brutalizma u svojoj snažnoj estetici i skulpturanosti, i strukturalizma u načinu na koji je forma artikulisana putem manjih jedinica. Objekat je u stilskom pogledu bio usklađen sa arhitekturom okolnih stambenih objekata, a naknadno je nadgrađen za jedan sprat (2008) čime je znatno izgubio na svojoj originalnoj estetici. Od 1991. godine se u ovom objektu, osim osmogodišnje škole, nalazi i nekadašnja Petnaesta gimnazija, danas gimnazija „Patrijarh Pavle“.

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

Naselje Kneževac-Kijevo

Izgradnja naselja bila je organizovana u dve etape, a prvobitni regulacioni plan naselja izrađen je 1962. godine. Izgradnja prve etape otpočela je 1967. godine a prvi stanari useljeni su u pojedine objekte već 1968. godine. Tokom ove faze je utvrđeno da je dalja izgradnja prema postojećem Regulacionom planu neekonomična, da je potrebno povećati broj stanovnika naselja za preko 100% i da naselje treba organizovati u tri mesne zajednice. Opština Čukarica je početkom 1970. godine preuzela na sebe sve obaveze oko dalje izgradnje i finansiranja. Krajem iste godine (1970), Opština Čukarica je u saradnji sa Društvom arhitekata i tehničara raspisala javni beogradski arhitektonsko-urbanistički konkurs za realizaciju druge i treće etape naselja. Nakon dva kruga nadmetanja, rešenju Aleksandra Đokića i Mihaila Čanka dodeljena je prva nagrada.

Konkursnim rešenjem potencirana je denivelacija terena i predloženo je grupisanje stambenih objekata u devet zasebnih tipova. Visinski istaknuti objekti bili su pozicionirani na najvišim zaravnjenim platoima i zrakasto orijentisani ka centralnim javnim sadržajima. Objekti niže spratnosti lučno su pratili visinski istaknute grupacije i bili su locirani na blažim padinama terena. Osnovna ideja urbanističke postavke naselja, pod motom „Povratak trgu“ ili „Povratak suseda“, bilo je uvođenje popločanih pešačkih trgova oko kojih su organizovani stambeni objekti.  Autori su želeli da uvođenjem internih trgova pruže stanovnicima susednih objekata prostor za okupljanje i druženje, čime bi se ojačali kontakti i veze među susedima. U kontekstu drugih naselja građenih na teritoriji Beograda u posleratnom periodu, ovo naselje se isticalo kao jedan od najranijih primera urbanizma koji je težio da se odupre kolektivizmu i tipskoj multiplikaciji istovetnih objekata. Nažalost, neprilike koje su pratile izgradnju naselja, postepeno su udaljavale izvedeno stanje od početnih zamisli projekatanata. Svih devet tipova stambenih grupacija pretrpeli su izmene u vidu povećanja spratnosti i gustine stanovanja, a planirani pečački trgovi izvedeni su samo na jednom od lokaliteta unutar naselja, na Labudovom brdu. Kvalitet izvođačkih firmi je varirao, što je uslovilo i razlike u kvalitetu izvedenih stambenih grupacija.

Naselje je u funkcionalnom pogledu zamišljeno kao satelitsko, stoga je pored stanovanja, trebalo da obezbedi stanovnicima i sve javne sadržaje neophodne za svakodnevno funkcionisanje. U tom cilju predviđena je izgradnja centara mesnih zajednica i dopunskih snabdevačkih punktova, kao i tri osnovne škole, srednje škole, objekta za smeštaj starih lica, obdaništa, doma zdravlja, i dr.

Za ovo naselje karakteristična su i originalna stambena rešenja koja prema značaju spadaju u vrhunska dostignuća posleratne arhitekture. Oblikovanje objekata odslikavalo je najsavremenije svetske trendove, uz upotrebu numeričkog dizajna i boje na fasadama, primenu razuđenih oblika, novih elemenata i zanimljivih spojeva.

Tokom devedesetih godina i kasnije, naselje je u velikoj meri devastirano brojnim nadgradnjama koje ne prate smernice koje su njegovi autori ostavili u te svrhe. Ovim intervencijama naročito su ugrožene vizure na prilaznim partijama ka Beogradu i narušena je ideja autora da visinski istaknuti objekti imaju uloge „kapija“ koje dočekuju posetioce glavnog grada. Pored nadgradnji, naselje je ugroženo i naknadnom izgradnjom okolnih objekata bez odgovarajuće regulative u urbanističkom i stilskom pogledu, što je dodatno izmenilo ambijente graditeljskih celina.

Izvori

1. Dokumentacija iz biroa „Romantična arhitektura“
2. Anonim. „Konkurs za izradu arhitektonsko–urbanističkog rešenja II i III etape naselja Kijevo–Kneževac u Beogradu.“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 38-45.
3. Brkić, Aleksej. Znakovi u kamenu: Srpska moderna arhitektura 1930-1980. Beograd: Savez arhitekata Srbije, 1992: 258-265.
4. Đokić, Aleksandar. „Naselje Kneževac-Kijevo.“ Urbanizam Beograda 24 (1973): prilog.
5. Jevtović, Aleksandra. „Arhitekta Aleksandar Đokić.“ Doktorska disertacija, Univerzitet u Beogradu: Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju umetnosti, 2018: 172-212.
6. Kadijević, Aleksandar. „Devastiranje arhitekture beogradskih satelitskih naselja: nadgradnje stambenih grupacija u naseljima Kijevo–Kneževac i Labudovo brdo.“ Glasnik DKS 35 (2011): 54–57.
7. Lukić, Jovan. „Transformacija u urbanističkom planiranju i izgradnji naselja Kneževac–“ Arhitektura–urbanizam 66 (1971): 37.
8. Manević, Zoran. Aleksandar Đokić. Beograd: Beogradsko mašinsko-grafičko preduzeće, 1995: 64-71, 182-186.
9. Mlađenović, Ivica. „Najnovija dostignuća beogradske stambene arhitekture.“ Čovjek i prostor 274 (1975): 8-12.
10. Čanak, Mihailo. Dr Mihailo Čanak, architect. Beograd, 2014: 80-101. https://www.academia.edu/23188025/Automonografija_Automonograph_

 

Podnosilac izveštaja

Aleksandra Jevtović

NASELjE KNEŽEVAC – KIJEVO

TRANSFORMATORSKA STANICA „FILMSKI GRAD“

Spomen-kompleks „Kadinjača“

Namena Spomen-kompleksa „Kadinjača“ je da se adekvatno obeleži sećanje na dan, 29. novembar 1941. godine, kada su pogubljeni borci Radničkog bataljona prilikom držanja odstupnice Vrhovnom štabu NOPOJ, partizanskim odredima i bolnici. Posthumni ostaci žrtava prebačeni su sa prvobitnog mesta, gde su bili sahranjeni na najvišoj koti, koja iznosi 808 metara, iznad koje je podignut prvi spomenik od kamenih blokova u obliku piramide.

Međutim, tokom sedamdesetih godina došlo je do inicijative da spomenik na Kadinjači dobije proširenje i da se pretvori u memorijalni park.

Spomen-piramida je završena i svečano otkrivena na godišnjicu bitke, 1952. godine.

U periodu od 1977. do 1979. godine dovršen je memorijalni kompleks. Svečano otvaranje održano je 23. septembra 1979. godine, gde je predsednik SFRJ Josip Broz Tito otkrio spomenik i održao govor pred oko 100.000 posetilaca.

Spomen-piramidu je izradio kamenorezac Blagoje Vuković iz okoline Užica, prema nacrtu beogradskog vajara Stevana Živanovića.

Prilikom izrade spomen-kompleksa za skulptursku celinu angažovan je akademski vajar Miodrag Živković. Kao pomoć pri izradi velike skulpturalne celine angažovani su vajari Ladislav Fekete i Puteš Ajdin, uz osamnaest studenata vajarstva sa Akademije primenjenih umetnosti u Beogradu: Vera Stanarčević, Zorica Janković, Dragan Petrović, Dragan Radenović, Dragan Komatina, Dragan Kvjatkovski, Milorad Zorbić, Nikola Brkić, Vesna Rožman, Lubomir Ferko, Lubica Fabriciova, Slobodan Mihajlović, Slobodan Ilić, Matko Mijić, Borivoje Lukić, Miloš Kostić, Zlatko Glamočak, Branko Jakšić.

Statika spomenika: Dragan Šćekić, dipl. ing., tehnički saradnik: Dejan Vukšić, aps. arh.

Arhitekta Aleksandar Đokić izradio je projekat spomen-doma; saradnici: arhitekte Vojislav Kujundžić (konstruktivni sistem), Miodrag Radošević (arhitektura), Cveta Davičo (uređenje terena), Slobodan Bibić (enterijer) i tehničar Tanasije Bajić.